فقر آهن؛ شایعترین کمخونی در دنیا
دکتر داوود موسیپور متخصص داخلی (مدیریت درمان البرز)
کمخونی «فقر آهن» یک اختلال خونی است که گلبولهای قرمز را تحت تأثیر قرار میدهد و شایعترین شکل کمخونی محسوب میشود. فقر آهن زمانی اتفاق میافتد که بدن، آهن کافی برای ساخت هموگلوبین در اختیار ندارد. هموگلوبین مادهای پروتئینی در گلبولهای قرمز خون است و به آنها اجازه میدهد اکسیژن را به سراسر بدن و اندامهای مختلف منتقل کند.
نیاز روزانه بدن به آهن بسیار اندک و در حد یک میلیگرم است. این در حالی است که این نیاز بر اساس سن، جنس و وضعیت فیزیولوژیکی افراد، متفاوت است. برای مثال، زنان باردار به علت افزایش حجم خون، رشد جنین و جفت و سایر بافتها به آهن بیشتری نیاز دارند. در شیرخوارانی که شیر مادر میخورند، در صورت سلامت مادران، میزان آهن موجود در شیر مادر برای 6- 4 ماه اول زندگی کافی است، اما از شش ماهگی به بعد استفاده از قطره آهن توصیه میشود. در کودکانی که از شیرخشک استفاده میکنند نیز معمولاً کمبود آهن وجود ندارد. در نوزادانی که با وزن کم متولد میشوند، ذخایر آهن اغلب اندک بوده و باید از سه ماهگی آهن اضافی به صورت قطره خوراکی خورانده شود. همچنین بستن پیش از موقع بندناف نیز به این دلیل که نوزاد را از یکسوم کل خونش محروم میکند، خطر فقر آهن را افزایش میدهد.
کمخونی ناشی از «کمبود آهن» شایعترین گونه کمخونی است و به علت مقدار ناچیز آهن در غذا یا نبود جذب گوارشی آن برای جبران آهن از دست رفته در عادت ماهانه یا بیماری بهوجود میآید. همچنین آهن یک قسمت اصلی در ترکیب هموگلوبین است و کمبود آن سبب کاهش ورود هموگلوبین به داخل گلبول قرمز میشود. در ایالات متحده آمریکا 20 درصد زنان در سنین باروری در مقایسه با 2 درصد مردان بالغ به کمخونی کمبود آهن دچار هستند. علت اصلی کمخونی «کمبود آهن» در زنان هدر رفتن خون در زمان عادت ماهانه است.
کمخونی «کمبود آهن» همچنین میتواند به علت زخمهای خونریزی دستگاه گوارش بهوجود آید. آزمایش خون پنهان در مدفوع
(Fecal occult blood test)، آندوسکوپی قسمت فوقانی دستگاه گوارش و کولونوسکوپی قسمت انتهایی دستگاه گوارش باید برای تشخیص زخمهای خونریزی دهنده انجام شود. در زنان یائسه و مردان، احتمال اینکه مشکل خونریزی دستگاه گوارش به عللی مانند «اولسرپیتیک»، «پولیپ کولون» یا «سرطان کولورکتال» باشد، بسیار بیش از سایر عوامل است. فقر آهن شدید، دارای علائم و عوارضی است که خستگی مفرط، ضعف، پوست پریده، درد قفسه سینه، ضربان قلب سریع یا تنگی نفس، سردرد، سرگیجه یا سبکی سر، دست و پاهای سرد، التهاب یا درد زبان شما، ناخنهای شکننده، هوس غیرمعمول برای مواد غیر مغذی مانند یخ، خاک یا نشاسته، کماشتهایی؛ بهویژه در نوزادان و کودکان مبتلا به کمخونی فقر آهن و ریزش مو از جمله این علائم بهشمار میرود.» تشخیص کمخونی با یافتههای غیرطبیعی در آزمایش خون و علائم بالینی در بدن حاصل میشود. ترکیبات دارای آهن مانند فروس سولفات در درمان و پیشگیری از کمخونی فقر آهن بهکار میرود. مصرف گوشت و جگر، مغزها مانند پسته، ماهی، زرده تخممرغ، سبزیهای دارای برگ سبز تیره مانند جعفری، اسفناج، حبوبات از جمله عدس و لوبیا، میوههای خشک مانند برگهها و دانههای روغنی برای رفع کمخونی مفید است. باید توجه داشت؛ مصرف ویتامین (ث) پس از غذا مانند آبلیمو موجب افزایش جذب آهن و مصرف چای و قهوه موجب کاهش جذب آهن میشود. در حقیقت تانن موجود در چای و آهن دو عنصری هستند که به هم میچسبند و دفع میشوند؛ بنابراین آهن جذب بدن نمیشود. به همین دلیل همه افراد، خصوصاً کسانی که به کمخونی مبتلا هستند، بهتر است نوشیدن چای را به دو ساعت پس از غذا موکول کنند. دمنوشهای گیاهی و شکلات داغ نیز از جمله نوشیدنیهایی است که میتواند مانع جذب آهن شود.
نیاز روزانه بدن به آهن بسیار اندک و در حد یک میلیگرم است. این در حالی است که این نیاز بر اساس سن، جنس و وضعیت فیزیولوژیکی افراد، متفاوت است. برای مثال، زنان باردار به علت افزایش حجم خون، رشد جنین و جفت و سایر بافتها به آهن بیشتری نیاز دارند. در شیرخوارانی که شیر مادر میخورند، در صورت سلامت مادران، میزان آهن موجود در شیر مادر برای 6- 4 ماه اول زندگی کافی است، اما از شش ماهگی به بعد استفاده از قطره آهن توصیه میشود. در کودکانی که از شیرخشک استفاده میکنند نیز معمولاً کمبود آهن وجود ندارد. در نوزادانی که با وزن کم متولد میشوند، ذخایر آهن اغلب اندک بوده و باید از سه ماهگی آهن اضافی به صورت قطره خوراکی خورانده شود. همچنین بستن پیش از موقع بندناف نیز به این دلیل که نوزاد را از یکسوم کل خونش محروم میکند، خطر فقر آهن را افزایش میدهد.
کمخونی ناشی از «کمبود آهن» شایعترین گونه کمخونی است و به علت مقدار ناچیز آهن در غذا یا نبود جذب گوارشی آن برای جبران آهن از دست رفته در عادت ماهانه یا بیماری بهوجود میآید. همچنین آهن یک قسمت اصلی در ترکیب هموگلوبین است و کمبود آن سبب کاهش ورود هموگلوبین به داخل گلبول قرمز میشود. در ایالات متحده آمریکا 20 درصد زنان در سنین باروری در مقایسه با 2 درصد مردان بالغ به کمخونی کمبود آهن دچار هستند. علت اصلی کمخونی «کمبود آهن» در زنان هدر رفتن خون در زمان عادت ماهانه است.
کمخونی «کمبود آهن» همچنین میتواند به علت زخمهای خونریزی دستگاه گوارش بهوجود آید. آزمایش خون پنهان در مدفوع
(Fecal occult blood test)، آندوسکوپی قسمت فوقانی دستگاه گوارش و کولونوسکوپی قسمت انتهایی دستگاه گوارش باید برای تشخیص زخمهای خونریزی دهنده انجام شود. در زنان یائسه و مردان، احتمال اینکه مشکل خونریزی دستگاه گوارش به عللی مانند «اولسرپیتیک»، «پولیپ کولون» یا «سرطان کولورکتال» باشد، بسیار بیش از سایر عوامل است. فقر آهن شدید، دارای علائم و عوارضی است که خستگی مفرط، ضعف، پوست پریده، درد قفسه سینه، ضربان قلب سریع یا تنگی نفس، سردرد، سرگیجه یا سبکی سر، دست و پاهای سرد، التهاب یا درد زبان شما، ناخنهای شکننده، هوس غیرمعمول برای مواد غیر مغذی مانند یخ، خاک یا نشاسته، کماشتهایی؛ بهویژه در نوزادان و کودکان مبتلا به کمخونی فقر آهن و ریزش مو از جمله این علائم بهشمار میرود.» تشخیص کمخونی با یافتههای غیرطبیعی در آزمایش خون و علائم بالینی در بدن حاصل میشود. ترکیبات دارای آهن مانند فروس سولفات در درمان و پیشگیری از کمخونی فقر آهن بهکار میرود. مصرف گوشت و جگر، مغزها مانند پسته، ماهی، زرده تخممرغ، سبزیهای دارای برگ سبز تیره مانند جعفری، اسفناج، حبوبات از جمله عدس و لوبیا، میوههای خشک مانند برگهها و دانههای روغنی برای رفع کمخونی مفید است. باید توجه داشت؛ مصرف ویتامین (ث) پس از غذا مانند آبلیمو موجب افزایش جذب آهن و مصرف چای و قهوه موجب کاهش جذب آهن میشود. در حقیقت تانن موجود در چای و آهن دو عنصری هستند که به هم میچسبند و دفع میشوند؛ بنابراین آهن جذب بدن نمیشود. به همین دلیل همه افراد، خصوصاً کسانی که به کمخونی مبتلا هستند، بهتر است نوشیدن چای را به دو ساعت پس از غذا موکول کنند. دمنوشهای گیاهی و شکلات داغ نیز از جمله نوشیدنیهایی است که میتواند مانع جذب آهن شود.