در پنج‌ماهه نخست سال جاری 388کیلوگرم خاویار به ارزش 965هزار و 400دلار از ایران به کشورهایی شامل آلمان، هنگ‌کنگ، امارات متحده عربی، ایتالیا، بلژیک، فرانسه، کویت و انگلیس صادر شده است که در مقایسه با در سال گذشته ازنظر وزن و ارزش به‌ترتیب 5/10درصد و 3درصد کاهش یافته است. خاویار ایران که از دیرباز شناخته‌شده‌ترین صادرات ایران در بازارهای بین‌المللی پس از نفت به‌شمار می‌رفت، در دهه‌های اخیر فراز و فرودهای زیادی را تجریه کرده است. دریای خزر در شمال ایران نخستین و بزرگ‌ترین دریاچه محل زندگی بلوگا و دیگر انواع ماهی استروژن به‌شمار می‌رود که از آن خاویار به‌دست می‌آید. بااین‌حال روبه‌زوال نهادن شرایط محیطی و آلودگی‌ها در دریای خزر تهدید مستقیمی برای ادامه حیات این نوع از ماهی‌ها است. کاهش جمعیت ماهی‌های استروژن و ممنوعیت‌هایی که درزمینه صید وجود دارد نیز در کاهش صادرات خاویار ایران موثر بوده‌اند. یک مشکل دیگر که باعث کاهش صادرات خاویار ایران شد، تحریم‌های سال‌های گذشته بود. پس از آنکه آمارها در سال 2005 نشان داد که جمعیت ماهیان خاویاری دریای خزر تقریبا به میزان 90درصد کاهش یافته، آمریکا، به‌عنوان بزرگ‌ترین خریدار خاویار بلوگا، واردات این نوع خاویار از کشورهای حاشیه خزر را ممنوع کرد. چندسال بعد، با تشدید تحریم‌ها علیه ایران بر سر پرونده هسته‌ای این کشور، تمام روابط تجاری آمریکا با ایران متوقف شد. البته در سال 2010، بعد از امضای موافقتنامه ممنوعیت صید ماهیان خاویاری بین ایران، روسیه و سه کشور دیگر ساحلی خزر، پرورش ماهیان خاویاری به‌ویژه در ایران افزایش یافت. اکنون ایران که بین سال‌های 2004 تا 2005 بیش از 38تن خاویار صادر کرده بود، علاوه بر این مشکلات با چالش جدیدی مواجه شده که توسط خاویار چینی ایجاد شده است. چالشی که افزون بر ایران، دیگر تولیدکنندگان خاویار مانند روسیه را نیز در شرایط دشواری قرار داده است. 

بازگشت ایران

بااین‌حال صنعت خاویار ایران می‌کوشد مانند دیگر صنایع  داخلی،پس از لغو تحریم‌ها به بازار جهانی بازگردد. لس‌آنجلس‌تایمز در این زمینه می‌نویسد، این صنعت که زمانی در بین محصولات صادراتی معروف ایران قرار داشت، به‌دلیل تحریم‌های تجاری و ممنوعیت بین‌المللی درزمینه شکار ماهیان خاویاری از دریای خزر تقریبا سقوط کرده است. این ماهیان دراز و درشت‌اندازه ماقبل تاریخی که تخم‌های منجوق‌مانند درخشان و سیاه‌رنگ آنها مرغوب‌ترین نوع خاویار را تشکیل می‌دهد، به‌دلیل صید بیش‌ازحد در معرض خطر انقراض قرار گرفتند.

اکنون ده‌ها تولیدکننده ایرانی در مزارع پرورش ماهی، مشغول پرورش قانونی ماهیان خاویاری هستند و به‌دنبال امضای توافق هسته‌ای، درهای بازارهای خارجی به آهستگی درحال باز شدن به روی این محصول باارزش ایرانی است. پس از لغو تحریم‌ها در ژانویه 2016 و آزاد شدن صادرات خاویار ایران، اولین محموله خاویار ایرانی طی یک‌دهه گذشته وارد آمریکا شد. ارزش این محموله هشت کیلوگرمی، حدود 16هزار دلار بود. البته خاویار قرار نیست به‌تنهایی اقتصاد ایران را احیا کند، اما این محموله سیگنالی مبنی بر گشوده شدن برگی جدید در روابط ایران با غرب بود و نشان می‌داد که ایران آماده ازسرگیری مجدد تجارت با جهان است. به گفته مقامات صنعتی، طی 2یا3سال گذشته، ایران توانسته سالانه 90 کیلوگرم خاویار به آمریکا صادر کند و با افزایش میزان تولید، ایران توانسته مشتریان جدیدی برای این ماده غذایی گران‌قیمت خود بیابد. علی‌اکبر خدایی، دبیرکل اتحادیه تولید و تجارت شیلات ایران می‌گوید: «آمریکا یک بازار کشف نشده، اما با پتانسیل بزرگ برای ماست.» به‌گفته جواد صالحی اصفهانی، استاد اقتصاد دانشگاه ویرجینیا تک، صنعت شیلات ایران پتانسیل بالایی دارد. صالحی اصفهانی اعتقاد دارد: «خاویار سمبل دورانی از اقتصاد ایران است که این کشور روابط خوبی با غرب داشت.چنین صادراتی از‌نقطه‌نظر ایجاد اشتغال بسیار اهمیت دارد چراکه شیلات نسبت به نفت و پتروشیمی توانایی ایجاد شغل بسیار بالاتری دارد.»  او می‌افزاید: «ما در دورانی از تحریم‌ها خلاص شده‌ایم که خاویار ایران آماده بازیابی جایگاه خود در بازار جهانی است. این یک فرصت بزرگ است.» 

رقابت چین

در شرایطی که ایران به‌رغم کاهش 90درصدی جمعیت ماهیان خاویاری در دریای خزر برای بازگشت صادرات خاویار خود به بازارهای جهانی تلاش می‌کند، چین به‌دنبال تسخیر بازارهای جهانی است. پیش از این نیز ژاپن و رژیم صهیونیستی رقابت در بازار خاویار را آغاز کرده بودند. کاهش ماهیان دریای خزری به‌ویژه پس از فروپاشی اتحادیه جماهیر شوروی، شدت بیشتری به‌خود گرفت، چراکه کشورهای حاشیه دریای خزر، مدیریتی بر حفظ، نگهداری و تولید این نوع ماهیان نداشتند و سرازیر شدن پساب‌ها به‌ویژه از رودهای بزرگ روسیه، کاهش جمعیت ماهیان خاویاری را تشدید کرد. اکنون چین به رقیب جدی‌ برای خاویار ایران تبدیل شده و این تولیدکننده نوپا می‌خواهد با برندسازی و تولید با کیفیت‌و‌کمیت بیشتر، جای خاویار ایرانی را در رستوران‌های جهان بگیرد. بلومبرگ می‌نویسد: «اگرچه کسی نمی‌خواهد اذعان کند، اما چین بخشی از خوشمزه‌ترین ماهیان خاویاری جهان را تولید می‌کند.» این خبرگزاری آمریکایی در ادامه گزارش خود می‌نویسد، به‌دلیل صید بی‌رویه، تخم ماهیان خاویاری خوشمزه ایران و روسیه که از ماهیان خاویاری دریای خزر به‌عمل می‌آید، بسیار کاهش یافته است. صید بی‌رویه سرانجام منجر به این شد که گونه ماهیان بلوگا و استروژن در دریای خزر در معرض نابودی قرار گیرد و کشورهایی نظیر ژاپن و چین درحال گرفتن جای ایران و روسیه در تولید ماهیان خاویار هستند. یک کارشناس چینی می‌گوید: «صادرات خاویار چین افزایش خواهد یافت، چراکه تحریم‌ها و محدودیت‌های عرضه در ایران و روسیه وجود دارد. بسیاری از رستوران‌ها خاویار چینی را خریداری خواهند کرد، چراکه کیفیت خوب، قیمت منصفانه و عرضه بالایی دارند.» شرکت کالوگا کوئین در چین سالانه 60تن خاویار تولید می‌کند که این شرکت را به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده خاویار جهان تبدیل کرده است. این شرکت پنج نوع از ماهیان خاویاری را می‌فروشد که متوسط قیمت آنها 210دلار در هر 30گرم است. اما ظاهرا در این میان مشکلی هم برای خاویار چینی وجود دارد.

«لیلی لیو» مدیر برنامه‌های بازاریابی یک شرکت‌ چینی می‌گوید: «بزرگ‌ترین مانع برای فروش خاویار چینی، عدم اعتماد به شرکت‌های غذایی چینی است.» بااین‌وجود برخی کارشناسان می‌گویند به‌رغم قیمت کمتر خاویار چینی، هنوز هم خاویار ایران برای مشتریان خاص و همیشگی اهمیت زیادی دارد. آنها می‌گویند خاویار یک محصول لوکس و برای مشتریان خاص است. در اغلب موارد نیز مشتریان خاص به‌دنبال کیفیت خود هستند و خاویار چین در رقابت با خاویار ایران و روسیه راه آسانی پیش‌رو نخواهد داشت.