صادرات خاویار پرورشی ایران از سر گرفته شد
ايجاد 10 هزار شغل با توسعه مزارع ماهيان خاوياری
ایران یکی از قطبهای مهم تولید خاویار طبیعی در جهان به شمار میرود. خاویار فیلماهیان دریای خزر برند مشهوری است که نام ایران را در عالم شهره کرده است. این برند، حتی اگر روی خاویارهای پرورشی مزارع ایرانی هم حک شود، قیمت محصول را یکونیم تا دوبرابر بیشتر از انواع تولید شده در کشورهای دیگر میکند. با وجود آنکه ارسلان قاسمی، رییس کمیسیون کشاورزی و صنایع غذایی اتاق تعاون معتقد است با توسعه مزارع ماهیان خاویاری پرورشی در ایران میتوان 10 هزار شغل ایجاد کرد، اما گویا برنامه حمایتی خاصی برای تولید این محصول در کشور وجود ندارد؛ محصولی که یک مزرعه در قم میتواند در آن پیشرو باشد، در سایه اولویتهای دیگر به دست فراموشی سپرده شده است. در حال حاضر به گفته ناصر کرمیراد، مدیر کل دفتر بازسازی و حفظ ذخایر ژنتیکی آبزیان سازمان شیلات ایران خاویار پرورشی در 21 استان کشور تولید میشود. آنطور که تولیدکنندگان ماهیان خاویاری در ایران میگویند، خواب سرمایه در تولید ماهیان خاویاری کمی طولانی است اما محصولی که تولید شده و صادر میشود، به حدی ارزش افزوده تولید میکند که هیچیک از دیگر محصولات کشاورزی یارای رقابت با آن را ندارند.
لیلا مرگن روزنامه نگار
طلای سیاه ایران اگرچه مشتریانی دارد که حاضرند برای دستیابی به آن پول بیشتری پرداخت کنند، اما وضعیت توسعه مزارع پرورشی ماهیان خاویاری در ایران چندان با شرایط بازارهای بینالمللی همخوانی ندارد. تا مدتها، خاویار استحصال شده از ماهیان دریای خزر، بازارهای جهانی را تصاحب کرده بود تا اینکه به دلیل در معرض خطر انقراض بودن اینگونه، مثل سایر گونههای زیستی، کشورها به مصرف انواع محصولات پرورشی روی آوردند. خاویار پرورشی به تدریج جای خود را در بازارهای جهانی باز کرد اما اینبار، این چین بود که حضور خود در بازارهای جهان را به عنوان بزرگترین کشور تولیدکننده خاویار پرورشی تثبیت کرد. با این وجود، خریداران خارجی هنوز هم مایل هستند حتی در نوع خاویار پرورشی، از محصولی استفاده کنند که نام ایران بر روی آن حک شده است. به همین خاطر، خاویار پرورشی ایران، قیمتی بیشتر از تولیدات سایر کشورها دارد. برخی مشکلات در سالهای گذشته سبب شده بود که صدور خاویار پرورشی ایران به اتحادیه اروپا متوقف شود اما دوم بهمنماه امسال رییس سازمان دامپزشکی کشور از آغاز دوباره صادرات خاویار پرورشی ایران به اتحادیه اروپا خبر داد.
سیدمحمد آقامیری رییس سازمان دامپزشکی کشور با انتشار پیامی در فضای مجازی اعلام کرد که «شروع مجدد صادرات محصولات خاویار پرورشی ایران به اتحادیه اروپا، مرهون تلاشهای همکارانم در سازمان دامپزشکی کشور است. از توجه ویژه تولیدکنندگان عزیز به توصیههای بهداشتی کارشناسان، تشکر و قدردانی میکنم.»
تولید خاویار پرورشی در 21 استان کشور
اگرچه بررسی تجارت بینالمللی خاویار پرورشی نشان میدهد که کشورهایی نظیر چین، اروگوئه و حتی رژیم اشغالگر قدس صادرات زیادی به اتحادیه اروپا دارند و در جایگاهی بالاتر از ایران در زمینه تولید این محصول قرار میگیرند، اما محصول مرغوب ایرانی مشتریان خاص خود را دارد. ناصر کرمیراد، مدیرکل دفتر بازسازی و حفظ ذخایر ژنتیکی آبزیان سازمان شیلات ایران در گفتوگو با آتیهنو درباره وضعیت پرورش ماهیان خاویاری در ایران بیان میکند: «در حال حاضر ظرفیت مزارع خاویاری فعال کشور بیش از ۷ هزار و ۵۰۰ تن گوشت و بالای ۱۰۰ تن خاویار پرورشی است.» وی درباره اعتبارات مورد نیاز برای احداث یک مزرعه پرورش ماهی خاویاری میگوید: «در حال حاضر با توجه به شرایط تورمی کشور نمیتوان برآورد دقیقی از اعتبارات مورد نیاز داشت، اما در کل به ازای تولید هر تن گوشت ماهیان خاویاری حدود۳۰۰ میلیون تومان هزینه ساختوساز لازم است و میزان اشتغال مستقیم به ازای هر ۵ تن تولید گوشت یکونیم نفر برآورد میشود.»
به گفته کرمیراد، قیمت دلاری خاویار با توجه به نوع گونه و قطر دان خاویار بلوگا که بهترین نوع و گرانترین نوع خاویار دنیا است، حدوداً بین ۹۰۰ تا هزار یورو برای هرکیلو اعلام شده است که در سال گذشته (۱۳۹۹) طبق اعلام همکاران دفتر بهبود کیفیت سازمان از محل صادرات محصولات گوشت و خاویار، ۱۶ میلیون دلار درآمد برای کشور حاصل شده است.
او اضافه میکند: «در حال حاضر در ۲۱ استان کشور پرورش ماهیان خاویاری انجام میگیرد و تولید این ماهی وابسته به استانهای ساحلی نیست بلکه در استانهای داخلی نیز تولید انجام میشود.»
خاویار؛ محصول شاخص ایران
ارسلان قاسمی رییس کمیسیون کشاورزی و صنایع غذایی اتاق تعاون نیز در گفتوگو با آتیهنو درباره وضعیت تولید خاویار پرورشی در ایران عنوان میکند: «کشورهای دنیا ایران را در بحث محصولات کشاورزی با سه کالا میشناسند. خاویار، زعفران و پسته سه محصولی هستند که با نام ایران شناخته میشوند. البته فرش ایران نیز شهرت دارد که آن را در دسته کالای روستایی قرار میدهیم.»
او اضافه میکند: «این سه محصول کشاورزی، در جهان نمایانگر ایران هستند اما به دلیل عدم برنامهریزی درست در کشور، به تدریج این نمادهای ملی را هم از دست میدهیم. به دلیل محدودیتی که در صید گونههای در حال انقراض ماهیان خاویاری داریم، صید این گونهها توسط پنج کشور حاشیه این دریا ممنوع شده است. بنابراین بسیاری از کشورها به پرورش ماهی خاویاری در داخل سرزمین روی آوردهاند.» قاسمی درباره استعداد پرورش ماهیان خاویاری در ایران میگوید: «در کشور ما استعداد پرورش ماهی خاویاری از استان یزد تا شمال کشور وجود دارد. ماهیان خاویاری شرایط آب و هوایی گرم را تحمل نمیکنند. هرجا شرایط آب و هوایی خزر را بتوانیم برای زیست آنها فراهم کنیم، امکان پرورش وجود دارد اما مانند بسیاری از بحثهای دیگر که در بخش کشاورزی داریم، این قضیه را هم به فراموشی سپردهایم.»
او ادامه میدهد: «سال گذشته بر اساس آمار گمرک، یکونیم تن یا هزار و 500 کیلوگرم خاویار پرورشی از ایران صادر شد، در حالی که در همین مدت چین 100 تن خاویار پرورشی صادر کرده است. کشورهایی مانند اسپانیا، اروگوئه، برزیل، آمریکا و روسیه همه رقیب ما در دنیا شدهاند. با همه این اوصاف هنوز برند خاویار ایران و ارزش خاویار ایران، حداقل یکونیم تا دوبرابر خاویار بقیه جاهای دیگر دنیا است.»
رییس کمیسیون کشاورزی اتاق تعاون بیان کرد: «در ایران استعداد، قابلیت، توان و همه چیز برای تولید خاویار پرورشی مهیا است اما برنامه نداریم. ما فشار زیادی روی پرورش ماهی تیلاپیا که دوستدار محیطزیست ما نیست، گذاشتهایم. به دلیل اینکه مافیای واردات، تولید این نوع ماهی را توجیه نکند، همه وقت خود را روی این قضیه گذاشتهایم و پرورش ماهی خاویاری را فراموش کرده و در اولویت چندم قرار دادهایم.»
به گفته او، سرمایهبری احداث مزرعه برای پرورش ماهی خاویاری مشابه تولید ماهی تیلاپیا است. ما قادر هستیم اگر برنامه گسترش مزارع ماهیان خاویاری را در دستور کار جدی و حمایت مناسب قرار دهیم، ضمن ایجاد حداقل 10 هزار فرصت شغلی در سراسر کشور، بیش از 2 تا 3 میلیارد دلار هم ارزآوری از محل تولید ماهیان خاویاری داشته باشیم؛ زیرا خاویار یک کالای بسیار گرانقیمت است، متوسط قیمت اعلامی گمرک برای خاویار صادراتی حدود هزار و 800 دلار در کیلوگرم است. هیچ کالایی با این قیمت در بخش کشاورزی پیدا نمیشود که این ارزش را داشته باشد.
قاسمی اضافه میکند: «پرورش ماهیان خاویاری را با یک آب لب شور میتوان انجام داد. در شهر قم یک پرورشدهنده، بزرگترین ذخایر ژنتیکی فیل ماهیان را که گرانترین خاویار دنیا توسط این گونه تولید میشود، ایجاد کرده است. این پرورشدهنده با یک حلقه چاه لب شور که از پساب آن هم برای کشت استفاده کرده است، بزرگترین ذخایر ژنتیکی فیل ماهی دنیا را بوجود آورده است.»
او بیان میکند: «متأسفانه ما نمیخواهیم به داشتههایمان توجه کرده و آن را تقویت کنیم. بحث شیرین واردات تیلاپیا، تخم چشمزده قزلآلا و مولد میگو ما را از کارهای اساسیمان دور کرده است؛ چون مافیای رانتی وجود دارد، اجازه فعالیت به تولیدکننده نمیدهد. در کنارش بدون برنامه بودن مسئولان تصمیمگیر و تصمیمساز هم نقش عمدهای در ایجاد این شرایط دارد.»
تولید 500 کیلوگرم خاویار در 2 هزار متر مربع فضا
تولیدکنندگان طلای سیاه ایران میگویند که برای راهاندازی یک مزرعه پرورش خاویار با ظرفیت حدود 20 تن به 2 هزار متر فضا نیاز است. در این فضا میتوان حدود 500 کیلوگرم خاویار تولید کرد.
به اعتقاد فعالان این بخش، خواب سرمایه در فرایند تولید خاویار بسیار زیاد است؛ زیرا باید حدود هفت سال زمان صرف شود تا یک فیلماهی به خاویار برسد، اما بعد از گذشت این زمان، هر مزرعه میتواند به 100 کیلو خاویار برسد.
مزیت ایجاد مزارع ماهیان خاویاری این است که برای شروع با سه الی پنج نیروی کار که تخصصی خاصی هم ندارند، میتوان واحد تولیدی را راهاندازی کرد. تنها نکته مهم در راهاندازی مزرعه آن است که تأسیسکننده باید به تمام فن پرورش ماهی آگاه باشد. در مزارع پرورش ماهیان خاویاری نیازی به تکنولوژی خاص نیست و تنها وجود یک منبع آبی و تنظیم دمای آب کافی است. اطلاعات مورد نیاز در رابطه با تنظیم دمای استخرهای پرورشی را نیز میتوان از سازمان شیلات ایران دریافت کرد.
آنطور که فعالان این بخش اعلام میکنند صادرات خاویار پرورشی توسط سازمان شیلات ایران سازماندهی میشود و اگر کسی تمایل به حضور در این مسیر پرپیچ و خم نداشته باشد، میتواند محصول خود را به بازارهای داخلی عرضه کند. البته بازار داخلی خاویار محدوده بوده و این محصول در بستههای 50 گرمی، مورد توجه مشتریان ایرانی است.
سیدمحمد آقامیری رییس سازمان دامپزشکی کشور با انتشار پیامی در فضای مجازی اعلام کرد که «شروع مجدد صادرات محصولات خاویار پرورشی ایران به اتحادیه اروپا، مرهون تلاشهای همکارانم در سازمان دامپزشکی کشور است. از توجه ویژه تولیدکنندگان عزیز به توصیههای بهداشتی کارشناسان، تشکر و قدردانی میکنم.»
تولید خاویار پرورشی در 21 استان کشور
اگرچه بررسی تجارت بینالمللی خاویار پرورشی نشان میدهد که کشورهایی نظیر چین، اروگوئه و حتی رژیم اشغالگر قدس صادرات زیادی به اتحادیه اروپا دارند و در جایگاهی بالاتر از ایران در زمینه تولید این محصول قرار میگیرند، اما محصول مرغوب ایرانی مشتریان خاص خود را دارد. ناصر کرمیراد، مدیرکل دفتر بازسازی و حفظ ذخایر ژنتیکی آبزیان سازمان شیلات ایران در گفتوگو با آتیهنو درباره وضعیت پرورش ماهیان خاویاری در ایران بیان میکند: «در حال حاضر ظرفیت مزارع خاویاری فعال کشور بیش از ۷ هزار و ۵۰۰ تن گوشت و بالای ۱۰۰ تن خاویار پرورشی است.» وی درباره اعتبارات مورد نیاز برای احداث یک مزرعه پرورش ماهی خاویاری میگوید: «در حال حاضر با توجه به شرایط تورمی کشور نمیتوان برآورد دقیقی از اعتبارات مورد نیاز داشت، اما در کل به ازای تولید هر تن گوشت ماهیان خاویاری حدود۳۰۰ میلیون تومان هزینه ساختوساز لازم است و میزان اشتغال مستقیم به ازای هر ۵ تن تولید گوشت یکونیم نفر برآورد میشود.»
به گفته کرمیراد، قیمت دلاری خاویار با توجه به نوع گونه و قطر دان خاویار بلوگا که بهترین نوع و گرانترین نوع خاویار دنیا است، حدوداً بین ۹۰۰ تا هزار یورو برای هرکیلو اعلام شده است که در سال گذشته (۱۳۹۹) طبق اعلام همکاران دفتر بهبود کیفیت سازمان از محل صادرات محصولات گوشت و خاویار، ۱۶ میلیون دلار درآمد برای کشور حاصل شده است.
او اضافه میکند: «در حال حاضر در ۲۱ استان کشور پرورش ماهیان خاویاری انجام میگیرد و تولید این ماهی وابسته به استانهای ساحلی نیست بلکه در استانهای داخلی نیز تولید انجام میشود.»
خاویار؛ محصول شاخص ایران
ارسلان قاسمی رییس کمیسیون کشاورزی و صنایع غذایی اتاق تعاون نیز در گفتوگو با آتیهنو درباره وضعیت تولید خاویار پرورشی در ایران عنوان میکند: «کشورهای دنیا ایران را در بحث محصولات کشاورزی با سه کالا میشناسند. خاویار، زعفران و پسته سه محصولی هستند که با نام ایران شناخته میشوند. البته فرش ایران نیز شهرت دارد که آن را در دسته کالای روستایی قرار میدهیم.»
او اضافه میکند: «این سه محصول کشاورزی، در جهان نمایانگر ایران هستند اما به دلیل عدم برنامهریزی درست در کشور، به تدریج این نمادهای ملی را هم از دست میدهیم. به دلیل محدودیتی که در صید گونههای در حال انقراض ماهیان خاویاری داریم، صید این گونهها توسط پنج کشور حاشیه این دریا ممنوع شده است. بنابراین بسیاری از کشورها به پرورش ماهی خاویاری در داخل سرزمین روی آوردهاند.» قاسمی درباره استعداد پرورش ماهیان خاویاری در ایران میگوید: «در کشور ما استعداد پرورش ماهی خاویاری از استان یزد تا شمال کشور وجود دارد. ماهیان خاویاری شرایط آب و هوایی گرم را تحمل نمیکنند. هرجا شرایط آب و هوایی خزر را بتوانیم برای زیست آنها فراهم کنیم، امکان پرورش وجود دارد اما مانند بسیاری از بحثهای دیگر که در بخش کشاورزی داریم، این قضیه را هم به فراموشی سپردهایم.»
او ادامه میدهد: «سال گذشته بر اساس آمار گمرک، یکونیم تن یا هزار و 500 کیلوگرم خاویار پرورشی از ایران صادر شد، در حالی که در همین مدت چین 100 تن خاویار پرورشی صادر کرده است. کشورهایی مانند اسپانیا، اروگوئه، برزیل، آمریکا و روسیه همه رقیب ما در دنیا شدهاند. با همه این اوصاف هنوز برند خاویار ایران و ارزش خاویار ایران، حداقل یکونیم تا دوبرابر خاویار بقیه جاهای دیگر دنیا است.»
رییس کمیسیون کشاورزی اتاق تعاون بیان کرد: «در ایران استعداد، قابلیت، توان و همه چیز برای تولید خاویار پرورشی مهیا است اما برنامه نداریم. ما فشار زیادی روی پرورش ماهی تیلاپیا که دوستدار محیطزیست ما نیست، گذاشتهایم. به دلیل اینکه مافیای واردات، تولید این نوع ماهی را توجیه نکند، همه وقت خود را روی این قضیه گذاشتهایم و پرورش ماهی خاویاری را فراموش کرده و در اولویت چندم قرار دادهایم.»
به گفته او، سرمایهبری احداث مزرعه برای پرورش ماهی خاویاری مشابه تولید ماهی تیلاپیا است. ما قادر هستیم اگر برنامه گسترش مزارع ماهیان خاویاری را در دستور کار جدی و حمایت مناسب قرار دهیم، ضمن ایجاد حداقل 10 هزار فرصت شغلی در سراسر کشور، بیش از 2 تا 3 میلیارد دلار هم ارزآوری از محل تولید ماهیان خاویاری داشته باشیم؛ زیرا خاویار یک کالای بسیار گرانقیمت است، متوسط قیمت اعلامی گمرک برای خاویار صادراتی حدود هزار و 800 دلار در کیلوگرم است. هیچ کالایی با این قیمت در بخش کشاورزی پیدا نمیشود که این ارزش را داشته باشد.
قاسمی اضافه میکند: «پرورش ماهیان خاویاری را با یک آب لب شور میتوان انجام داد. در شهر قم یک پرورشدهنده، بزرگترین ذخایر ژنتیکی فیل ماهیان را که گرانترین خاویار دنیا توسط این گونه تولید میشود، ایجاد کرده است. این پرورشدهنده با یک حلقه چاه لب شور که از پساب آن هم برای کشت استفاده کرده است، بزرگترین ذخایر ژنتیکی فیل ماهی دنیا را بوجود آورده است.»
او بیان میکند: «متأسفانه ما نمیخواهیم به داشتههایمان توجه کرده و آن را تقویت کنیم. بحث شیرین واردات تیلاپیا، تخم چشمزده قزلآلا و مولد میگو ما را از کارهای اساسیمان دور کرده است؛ چون مافیای رانتی وجود دارد، اجازه فعالیت به تولیدکننده نمیدهد. در کنارش بدون برنامه بودن مسئولان تصمیمگیر و تصمیمساز هم نقش عمدهای در ایجاد این شرایط دارد.»
تولید 500 کیلوگرم خاویار در 2 هزار متر مربع فضا
تولیدکنندگان طلای سیاه ایران میگویند که برای راهاندازی یک مزرعه پرورش خاویار با ظرفیت حدود 20 تن به 2 هزار متر فضا نیاز است. در این فضا میتوان حدود 500 کیلوگرم خاویار تولید کرد.
به اعتقاد فعالان این بخش، خواب سرمایه در فرایند تولید خاویار بسیار زیاد است؛ زیرا باید حدود هفت سال زمان صرف شود تا یک فیلماهی به خاویار برسد، اما بعد از گذشت این زمان، هر مزرعه میتواند به 100 کیلو خاویار برسد.
مزیت ایجاد مزارع ماهیان خاویاری این است که برای شروع با سه الی پنج نیروی کار که تخصصی خاصی هم ندارند، میتوان واحد تولیدی را راهاندازی کرد. تنها نکته مهم در راهاندازی مزرعه آن است که تأسیسکننده باید به تمام فن پرورش ماهی آگاه باشد. در مزارع پرورش ماهیان خاویاری نیازی به تکنولوژی خاص نیست و تنها وجود یک منبع آبی و تنظیم دمای آب کافی است. اطلاعات مورد نیاز در رابطه با تنظیم دمای استخرهای پرورشی را نیز میتوان از سازمان شیلات ایران دریافت کرد.
آنطور که فعالان این بخش اعلام میکنند صادرات خاویار پرورشی توسط سازمان شیلات ایران سازماندهی میشود و اگر کسی تمایل به حضور در این مسیر پرپیچ و خم نداشته باشد، میتواند محصول خود را به بازارهای داخلی عرضه کند. البته بازار داخلی خاویار محدوده بوده و این محصول در بستههای 50 گرمی، مورد توجه مشتریان ایرانی است.