printlogo


یادداشت
توسعه‌ورزی اجتماعی
علی حیدری - نائب رئیس هیئت‌مدیره سازمان تامین‌اجتماعی

وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی دولت دوازدهم با اخذ رأی اعتماد مجدد از مجلس سکان‌دار وزارتخانه‌ای شد که متولی توسعه‌ورزی اجتماعی کشور است و علی ربیعی در حالی رأی اعتماد بالاتری از نمایندگان مجلس دهم نسبت به دور اول مسئولیت خود از مجلس نهم گرفت که نظریه رفاهی او در 29 اردیبهشت 1396 مورد اقبال مردم قرار گرفته بود. درواقع می‌توان گفت در انتخابات ریاست جمهوری دو سیاست رفاهی به رقابت پرداختند. یکی سیاست رفاهی توده‌ستایانه و دومی سیاست رفاهی توانمندساز، مردم‎سالار و تعالی‌بخش که ربیعی و تیمش در وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی آن را پی‌ریزی کرده بودند.
شاید بتوان گفت بزرگ‌ترین کار ربیعی طی دوره اول فعالیت خودگفتمان‌سازی و جریان‌سازی و تبیین نظریه رفاهی مبتنی بر اعتلا و ارتقاء ظرفیت‌های انسانی و احترام به کرامت انسانی افراد و به‌ویژه اقشار و گروه‌های هدف بود به‌گونه‌ای که در کارزارهای انتخاباتی رویکرد رفاهی مبتنی بر توانمندسازی بر رویکرد رفاهی توده‌ستایانه پیروز شد و مورد اقبال قرار گرفت. بدین گونه بود که رئیس‌جمهور محترم هم در مراسم تنفیذ و هم در مراسم تحلیف و هم در جلسه رأی اعتماد وزرا «رفع فقر مطلق» و«ایجاد نظام تأمین اجتماعی چندلایه» را جزو اولویت‌های دولت دوازدهم برشمرد. اموری که در احکام برنامه‌ای قانونی تازه‌تصویب مجلس نیز نماد و نمود بارزی داشت و بی‌شک مجاهدت‌های علمی و عملی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و توابع آن در ایجاد این گفتمان غالب حتی در سطح مجلس شورای اسلامی تأثیرگذار بوده است به‌نحوی‌که در این قوانین مقولات مربوط به حوزه توسعه اجتماعی بسیار پررنگ لحاظ شده است و برای اولین بار در تاریخ برنامه‌های توسعه کشور جدول شاخص‌های اجتماعی در کنار جداول شاخص‌های اقتصادی در متن قانون برنامه ششم توسعه گنجانده شد و نظام برنامه‌ریزی توسعه کشور گامی در جهت نیل به توسعه پایدار و همه‌جانبه برداشت. صرف‌نظر از تنوع و تکثر حوزه‌های فعالیت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی که عبارت است از تنظیم روابط کار، اشتغال و کارآفرینی، مهارت‌افزایی و فنی و حرفه‌ای، تعاون و مشارکت‌های مردمی، تشکل‌های صنفی، امور حمایتی و توانمندسازی و سازمان بهزیستی و امور بیمه‌های اجتماعی، بیمه بیکاری و ... باید به این نکته توجه کرد که وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل تلاقی و تعامل گروه‌های مختلف جامعه است که اگر در تنظیم این روابط و تعاملات دقت نشود به تقابل و تضاد و تعارض اجتماعی مبدل می‌شود و می‌تواند برای کشور ایجاد مشکل و بحران کند. در بخش کار و اشتغال، تنظیم روابط بین جامعه کارگری و کارفرمایی آن‌هم در شرایط فعلی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جامعه.  در بخش بیمه‌های اجتماعی، تنظیم روابط بین بیمه‌شده و مستمری‌بگیر و نظام‌بخشی توقعات و انتظارات این دو قشر (با رویکرد تعهدات بین‌نسلی). در بخش بیمه‏های درمانی، تنظیم روابط بین بیمه‌شده بیمار با ارائه‌کنندگان خدمات درمانی (پزشک و بیمارستان و ...). در حوزه بیمه‌های درمانی، ایجاد تعادل بین انتظارات نیروهای پزشکی با نیروهای پرستاری و غیرپزشکی و سایر اقشار جامعه. در بخش تعاون، تنظیم روابط بین دستگاه‌های اجرایی و بخش دولتی و بخش خصوصی با بخش تعاونی.
در سطح کلان، ایجاد تعادل و توازن بین تصمیمات اقتصادی دولت با حوزه خدمات اجتماعی و ایجاد تناسب بین مصارف اقتصادی، عمرانی و تولیدی و ... دولت با مصارف مربوط به خدمات اجتماعی و ....
به‌هرتقدیر کار در وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی حرکت بر لبه تیغ است و برای تنظیم‌گری و تعادل‌بخشی به این حوزه‌ها و اقشار مختلف که رویکردها و توقعات متفاوتی دارند، نیازمند رویکرد توسعه‌ورزی اجتماعی هستیم و این امر در شرایط ضیق‌مالی دولت که رئیس‌جمهور در جلسه رأی اعتماد وزرا به آن اشاره کرد، فقط از طریق پیوستار تعاون، کار و رفاه اجتماعی حاصل می‎آید. وزارت تعاون، کار و امور اجتماعی توانست با برقراری تعاملات و انجام اقدامات زیرساختی که در حوزه وحدت رویه و استانداردسازی و ایجاد پایگاه اطلاعات، سامانه و پنجره واحد خدمت صورت داد، مقدمات اجرای نظام یکپارچه رفاهی را با کمک کمیته امداد به انجام برساند، اما هنوز سایر بنیادها و نهادها در این چارچوب قرار نگرفته‌اند. 
وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در ساختار حاکمیت به‌عنوان متولی «وجه اجتماعی» تصمیمات و اقدامات دولت و مسئول سیاست‌گذاری و ساماندهی «خدمات اجتماعی» و تبیین‌کننده «سیاست‌های اجتماعی» کشور است. این وزارتخانه در دولت یازدهم طبق قانون ساختار نظام جامع رفاه و تامین اجتماعی و احکـام منـدرج در قـانون برنامه پنجم و ششم توسعه و قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه به «فراگیری»، «جامعیت» و «کفایت» خدمات اجتماعی پرداخت و با پی‌ریزی نظام چندلایه رفاه و تامین‎اجتماعی و با استفاده از منابع حداقلی موجود نسبت به ایجاد یک پوشش همگانـی و فراگیـر بیمه‎های درمانی اجتماعی برای تضمین سلامت آحاد مردم به‌طور اعم و اقشار و گروه‌های هدف به‌طور اخص اقدام کرد و در حال حاضر مقدمات ایجاد فراگیری در پوشش بیمه بازنشستگی را فراهم کرده است.
اگر غالب وزارتخانه‌های دولت فقط «مدیریت هزینه» هستند ولی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی یک وزارتخانه درآمد- هزینه است با این تفاوت که درآمدها و منابع آن غالباً در حکم امانت، حق‌الناس و اموال عمومی است و بخش اعظم آن حاصل مشارکت شرکای اجتماعی صندوق‌های بیمه‌گر اجتماعی بوده و پول نفت، مالیات، بیت‌المال و بودجه دولتی نیست که بتوان به هر روشی و با هر هدفی آن را خرج کرد بلکه محل خرج ریال به ریال این منابع و درآمدهای بیمه‌ای مشخص است و باید نظام تصمیم‎سازی و تصمیم‎گیری کشور قبل از هر اقدامی این ملاحظه اساسی را در نظر بگیرد.
مخلص کلام اینکه راهکار نهایی رفع فقر مطلق و کاهش فقر نسبی و نیز حل بحران صندوق‌های بازنشستگی شکل‌گیری نظام چندلایه تأمین اجتماعی است که مبتنی بر سیاست رفاهی توانمندساز، مردم‌سالار و تعالی‌بخش طراحی و اجرا شود. در این رویکرد ابتدا رفع فقر مطلق و تأمین نیازهای اولیه و سطح پایه نیازمندان دچار فقر مطلق هدف‌گذاری می‌شود و سپس به کاهش فقر نسبی در سایر ابعاد فقر از قبیل فقر غذایی، فقر معیشت و درآمد (بیمه بیکاری و بیمه بازنشستگی)، فقر سلامت (بیمه سلامت)، فقر آموزشی (محرومیت از تحصیل)، فقر سکونت (مسکن اجتماعی و حمایتی)، فقر دسترسی به فرصت شغلی (طرح اشتغال فراگیر) و فقر یا حرمان خانوادگی (عدم انسجام و پویایی خانوادگی فرد مثلاً طلاق، فرار از خانه، بدسرپرستی و بی‌سرپرستی) پرداخته می‎شود. تمامی این اقدامات برای افراد غیرقابل توانمندسازی در حیطه امور حمایتی و مساعدت اجتماعی انجام می‎پذیرد ولی در خصوص افراد قابل توانمندسازی با استفاده از پیوستار کار و اشتغال، رفاه و تأمین اجتماعی و تعاون و گفتمان خیر جمعی (مشارکت‌های مردمی، سمن‎ها، خیریه‌ها و ...) و مبتنی بر توسعه‌ورزی اجتماعی (توان‌بخشی، توانمندسازی، کار گستری و ...) آنان را به سمت خودبسندگی سوق می‌دهد، ترتیباتی اتخاذ می‌شود که زمینه مشارکت ذینفعان در تأمین منابع مالی لازم جهت ارائه خدمات اجتماعی (از طریق نظام بیمه‌ای) فراهم گردد و هرگونه خلل در این پیوستار منجر به این خواهد شد که نظام و سیاست رفاهی کشور بیشتر به منابع مالی دولتی و بودجه عمومی متکی شده و بار مالی دولت افزایش یابد؛ امری که در ساختار بودجه‌ای و مالی فعلی دولت میسر نیست.
منبع: خبرگزاری تسنیم