کاهش نیروی کار میتواند چشمانداز ناامیدکنندهای برای کشورهای شرق آسیا ترسیم کند
پیری، اقتصادهای نوظهور را به زانو درمیآورد؟
حامد رسولی
در ماههای اخیر شماری از تحلیلگران و کارشناسان و همچنین نهادها و سازمانهای معتبر بینالمللی در مورد موج جهانی پیری ازجمله پیر شدن آسیا هشدار دادهاند. صندوق بینالمللی پول نیز در بیانهای پیشبینی کرده است که رشد جمعیت آسیا تا نیمقرن دیگر به صفر برسد و نسبت جمعیت سالخورده به جمعیت در سن کار به 5/2 برابر میزان فعلی افزایش یابد. به گفته یکی از مقامات ارشد صندوق بینالمللی پول، «نبود شفافیت در مورد وسعت سیاستهای محرک مالی آمریکا و رشد سریع اعتباری داخلی چین از ریسکهایی هستند که میتوانند بر چشمانداز اقتصادی آسیا سایه بیفکنند.»
میتسوهیرو فوروساوا، جانشین مدیرکل صندوق بینالمللی پول، خاطرنشان کرد: «روند سریع افزایش نرخ بهره توسط فدرالرزرو آمریکا (بانک مرکزی) ممکن است موجب افزایش «قابلتوجه» ارزش دلار شود و این بار بدهی اقتصادهای نوظهور آسیایی که وامهای دلاری هنگفتی دریافت کردهاند را افزایش خواهد داد. این در شرایطی است که کشورهایی که با موج پیری مواجه میشوند علاوه بر مشکلات اقتصادی معضل دیگری نیز پیش رو دارند و آن ایجاد سیستم بیمه و خدمات درمانی است که بتوانند با سطح قابلقبولی از کیفیت به جمعیت پیر خدماترسانی کنند. یکی دیگر از چالشها پرداخت حقوق و مزایای بازنشستگی به جمعیتی است که از این پس امید به زندگی بیشتری خواهند داشت و برخلاف دهههای قبل به جای چند سال، یک دهه یا بیشتر از خدمات بازنشستگی استفاده میکنند.»فوروساوا در سمیناری در توکیو گفت: «البته آسیا به لطف تقاضای قویتر و سیاستهای تطبیقیاش همچنان پیشران رشد اقتصاد جهانی خواهد بود. با این حال، چشمانداز کوتاهمدت زیر سایه عدم قطعیتها و ریسکهای قابلتوجه نظیر عدم شفافیت سیاست اقتصادی دولت آمریکا و ازجمله وسعت و ترکیب سیاست محرک اقتصادی پیشنهادی ترامپ قرار دارد.» وی در ادامه گفت: «فرآیند برقراری توازن مجدد چین ادامه دارد، اما رشد اقتصاد این کشور همچنان متکی به رشد اعتباری سریع داخلی است که میتواند در ادامه مسیر موجب بروز مشکلاتی شود.»این در حالی است که کارشناسان به سیاستگذاران آسیایی توصیه میکنند سیاستهای مالی خود را با توجه به کند شدن رشد جمعیت و پیری سریع جمعیت در این منطقه تعدیل کنند. به گفته این کارشناسان، دولتها میتوانند از طریق انجام اصلاحاتی برای کاهش هزینههای سیستمهای خدمات درمانی و بازنشستگی، ارائه مشوقهای مالیاتی برای افزایش مشارکت نیروی کار و اتخاذ طرحهای مالی میانمدت مناسب برای تضمین ثبات بدهیها، با چالشهای جمعیتی اینچنینی مقابله کنند.تجربه نشان میدهد که تطبیق سیاستهای مالی قبل از آغاز روند پیری جمعیت مهم است و این اقدامات باید به صورت تدریجی انجام شود تا بار انجام آن بر دوش نسلهای مختلف باشد.
پیشتازی هند
البته تمامی اخبار مربوط به پیر شدن جمعیت آسیا منفی نیست. برخی کشورهای آسیایی دلایل کمتری برای نگرانی دارند. اما درنهایت توصیه کارشناسان این است که تمامی کشورهای آسیایی با توجه به چشمانداز پیش رو از هماکنون اقدامات لازم را به اجرا درآورند. براساس اطلاعات مراکز اقتصادی آسیایی، در سالهای آتی اگرچه اکثر کشورهای شمال آسیا به دلیل پیری جمعیت با کاهش نیروی کار و کاهش نرخ رشد اقتصادی روبهرو میشوند، اما هند و کشورهای جنوب شرق آسیا بهاستثنای سنگاپور به دلیل بهرهمندی از نیروی کار جوان تا سال 2020 در این منطقه پرسرعتترین نرخ رشد اقتصادی را به خود اختصاص میدهند.
شرکت ژاپنی نومورا میگوید: «31 درصد از جمعیت فیلیپین اکنون کمتر از 15 سال سن دارند و پیشبینی میشود این جمعیت با نرخ 9/1 درصدی افزایش یابد. این در حالی است که نرخ رشد جمعیت در مالزی 6/1 درصد و در هند 5/1 درصد برآورد شده است. نومورا اعلام کرده که انتظار میرود در سالهای آتی سرعت نرخ رشد جمعیت مالزی از هند کمتر شود.»طبق گزارش نومورا، کشورهای چین، ژاپن و هنگکنگ چشمانداز تیرهتری تا سال 2015 در مورد نیروی کار جوان دارند. علاوه بر این، کرهجنوبی و تایلند نیز در سال آینده به گروه کشورهای آسیایی با «اقتصاد مسن و جمعیت کوچکتر نیروی کار» خواهند پیوست.کارشناسان بانک نومورا پیشبینی کردند: «پیری جمعیت در کشورهای شمال آسیا در سالهای آتی نرخ رشد اقتصادی آنها را کاهش خواهد داد، در حالی که هند و اقتصادهای جنوب شرق آسیا به استثنای سنگاپور، به دلیل بهرهمندی از نیروی کار جوان از نرخ رشد اقتصادی بالاتری بهرهمند میشوند.»
چشمانداز تیره برای چین
برخی کارشناسان ارشد نهادهای اقتصادی نیز به شبکه خبری آمریکایی سیانبیسی گفتند: «در دهههای آتی جمعیت آسیا نسبت به هر منطقه دیگر در دنیا بهسرعت در حال پیر شدن است که این موضوع نگرانی مهمی برای اقتصادهای این منطقه بهویژه چین است.»
اقتصاددانان موسسه استاندارد چاترد نیز در گزارش خود با ارائه گزارشی به این شبکه خبری در مورد سرعت زیاد پیر شدن جمعیت در آسیا هشدار دادند. طبق این گزارش چین، هنگکنگ، کرهجنوبی و تایلند تا سال 2020 به دلیل مسن بودن جمعیت با شوک کاهش نرخ رشد اقتصادی روبهرو میشوند که این موضوع برای سنگاپور تا سال 2025 طول خواهد کشید.این در حالی است که چین تا سال 2026 و تایلند تا سال 2040 به «اقتصادهای با درآمد بالا» وارد نمیشوند و این بدین معناست که این دو کشور قبل از اینکه از معضل فقر خود خارج شوند با شوک کاهش نرخ رشد اقتصادی روبهرو میشوند.
به گفته این کارشناسان، چالش اصلی اقتصاد کشورهای درحالتوسعه آسیا و حتی آمریکای لاتین در دهههای پیش رو «پیر شدن جمعیت قبل از ثروتمند شدن» است و این نگرانی برای کشورهای با درآمد متوسط در آسیا بهمراتب بیشتر از دیگر کشورهاست. طبق گزارش بانک جهانی، در سال 2016 قاره آسیا 4 میلیارد و 436 میلیون نفر جمعیت داشته است.براساس اطلاعات سازمان ملل نیز 48 کشور در این قاره پهناور به مساحت 58/44 کیلومتر مربع وجود دارد.