اگرچه عمدی در کار نیست و پزشک بدون قصد و غرض، بیماری را درست تشخیص نداده است و یا در مرحله درمان، مرتکب خطایی فاحش شده است اما مجموع این خطاها و قصور پزشکی، هرساله جان بسیاری از شهروندان را تهدید می‌کند.

آمارهایی که اخیرا سازمان پزشکی قانونی از میزان خطاهای پزشکی منتشر کرده، چندان امیدبخش نیست و در این حوزه شاهد افزایش 27 درصدی پرونده خطاهای پزشکی در سراسر کشور هستیم. براساس اعلام سازمان پزشکی قانونی، شمار پرونده‌های قصور پزشکی از 5 هزار و 670 مورد در سال 1394 به 7 هزار و 214 مورد در سال گذشته افزایش یافته است. همچنین براساس این گزارش از 7 هزار و 214 پرونده قصور پزشکی که سال گذشته در کمیسیون‌های سازمان پزشکی قانونی بررسی شد،‌ 3 هزار و 126 پرونده منجر به محکومیت و 4 هزار و 88 مورد نیز تبرئه شده است.

بیشترین میزان شکایات از پزشکان هم به ترتیب مربوط به رشته‌های جراحی زنان و زایمان و نازایی با یک‌هزار و 157 مورد، جراحی عمومی با 976 مورد، جراحی ارتوپدی با 731 مورد، دندانپزشکی با 686 مورد و پزشکی عمومی با 522 مورد شکایت بوده است.

کمترین میزان شکایت‌های پزشکی در سال گذشته هم مربوط به قصور در رشته‌های پزشکی قانونی با هفت مورد، روماتولوژی با 10 مورد، داخلی کلیه با 13 مورد و غدد با 14 مورد بوده است.

نکته قابل تامل اینجاست که بررسی پرونده‌های قصور پزشکی در پنج سال اخیر نشان می‌دهد که رشته جراحی زنان و زایمان همیشه در صدر آمار شکایات قصور پزشکی قرار داشته و سال به سال هم تعداد شکایت‌ها از این پزشکان افزایش یافته است.

در پنج سال گذشته شاهد بوده‌ایم که 4 هزار و 157 شکایت در حوزه زنان و زایمان به پزشکی قانونی ارائه شده و به این ترتیب همچنان این حوزه رکورددار بیشترین تعداد شکایت‌های پزشکی است.

یک چشمه از اثرات تشکیل پرونده الکترونیک سلامت

خطا و قصور پزشکی در همه جای دنیا اتفاق می‌افتد و بسیار بعید است که بتوان این خطاهای پزشکی را در جامعه‌ای به صفر رساند، زیرا در هر حال، پزشک هم یک انسان است که خطا می‌کند. البته عوارض خطای او بسیار گران‌تر از خطاهای دیگران تمام می‌شود و حتی می‌تواند به مرگ یک بیمار منجر شود. در نظام‌های توسعه‌یافته سلامت، راهکارهای متعددی را در پیش گرفته‌اند تا با کمک آن بتوانند سیر صعودی خطاهای پزشکی را متوقف کنند. دکتر حیدرعلی عابدی، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، در گفت‌و‌گو با آتیه‌نو می‌گوید که تشکیل پرونده الکترونیک سلامت، یکی از بهترین راهکارهایی است که می‌تواند سیر صعودی خطاهای پزشکی را متوقف کند.

به گفته عابدی، در پرونده الکترونیک، همه فرآیندهای درمانی برای بیمار ثبت می‌شود و کادر درمان نمی‌تواند عامدانه فرآیندهای ثبت‌شده را تغییر دهد که همین مسئله خود به خود آمار قصور پزشکی را کاهش می‌دهد. جدی گرفتن تشکیل پرونده الکترونیک سلامت برای همه بیماران، راهکاری است که به گفته این نماینده مجلس، می‌تواند نوعی مراقبت و پایش را به همراه داشته باشد، طوری که پزشک بر رفتار و اعمال خود نظارت بیشتری خواهد داشت. همچنین به قول عابدی، پرونده الکترونیک سلامت موجب می‌شود که پزشک به سوابق بیمار دسترسی بیشتری داشته باشد و در نتیجه، تشخیص بیماری و انتخاب بهترین شیوه درمان برای پزشک، بسیار راحت‌تر خواهد بود. به همین دلایل است که این عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس تاکید دارد که باید در ادامه راه طرح تحول سلامت، تشکیل پرونده الکترونیک سلامت برای همه شهروندان جدی گرفته شود تا از میزان خطاهای پزشکی کاسته شود.

چرا آمار قصور پزشکی بالاست؟

فقدان تجهیزات پزشکی مورد نیاز هم یکی دیگر از دلایل قصور پزشکی است؛ به‌گونه‌ای که گاه پزشک مجبور می‌شود در شرایطی اضطراری، عمل‌های جراحی را بدون داشتن تجهیزات لازم انجام دهد که در این حالت ممکن است قصور پزشکی اتفاق بیفتد. یکی دیگر از دلایل قصور پزشکی، بی‌احتیاطی و نداشتن مهارت لازم برای انجام عمل جراحی است. بر اساس قانون، پزشک می‌تواند در هر حوزه‌ای که توانایی و تخصصش را دارد، اقدام درمانی انجام دهد، اما به همین نسبت هم باید نسبت به اعمال و نتایج کار خود پاسخگو باشد. همین مسئله موجب شده که گاهی پزشک وارد شاخه‌های درمانی شود که در آن سررشته ندارد، مثلا جراحی زیبایی انجام دهد، بدون آنکه از تخصص و توان کافی برخوردار باشد.  این مشکل معمولا در رشته‌های جراحی پولساز اتفاق می‌افتد که بخش عمده‌ای از شکایت‌های پزشکی هم به همین پرونده‌ها برمی‌گردد. یعنی پزشک فکر می‌کند که توانایی انجام یک عمل جراحی زیبایی را دارد، اما نتیجه کار با برداشت ذهنی پزشک، بسیار متفاوت از آب درمی‌آید.

راه سخت اثبات خطای پزشکی

یکی از عمده مشکلاتی که بررسی پرونده‌های پزشکی را با نارضایتی مردم گره زده است، طولانی شدن فرآیند بررسی خطاهای پزشکی است. یحیی کمالی‌پور، نایب رئیس کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس، در گفت‌وگو با آتیه‌نو به همین مسئله اشاره می‌کند و می‌گوید: «از زمانی که یک پرونده شکایت پزشکی ثبت می‌شود، تا زمانی که نتیجه نهایی این پرونده اعلام شود، معمولا زمان زیادی طول می‌کشد که این مسئله باید حتما بررسی و اصلاح شود.» موضوع دیگری که به گفته کمالی‌پور، موجب نارضایتی بیماران می‌شود، نحوه رسیدگی به این پرونده‌های شکایت پزشکی و رای‌های صادرشده است؛ به‌گونه‌ای که به قول او، بیشتر این پرونده‌های شکایت به نفع پزشک تمام می‌شود. به گفته او، شاید یکی از دلایل این مسئله نیز نفوذ بیشتر پزشکان در جریان بررسی این پرونده‌ها باشد و در نتیجه، این موضوع نیز باید اصلاح ساختاری شود.

جای خالی نظام ارجاع

تشکیل پرونده خطاهای پزشکی به این معنا نیست که حتما پزشک دچار قصور و خطایی شده است. خیلی اوقات، پرونده‌های شکایت پزشکی به این دلیل باز می‌شود که پزشک نتوانسته با بیمارش به‌خوبی حرف بزند و فرآیند درمان را برای او تفهیم کند و یا پزشک با بیمارش برخورد تندی داشته است.

بنابراین هرچقدر سطح تعامل و گفت‌وگوی بین پزشک و بیمار بیشتر باشد و پزشک برای «شرح حال گرفتن از بیمار» وقت بگذارد و فقط متکی به ابزارهای تشخیصی نوین نباشد، به همان نسبت هم آمار شکایت‌های پزشکی کاهش می‌یابد.

اجرای نظام ارجاع و برنامه پزشک خانواده هم می‌تواند روند افزایش خطاهای پزشکی را متوقف کند؛ زیرا با اجرای دقیق نظام ارجاع و سطح بندی خدمات، کیفیت ارائه خدمات بالاتر می‌رود و فرآیند تشخیص و درمان دقیق‌تر می‌شود.

اما وقتی بیمار، خودسرانه به ده‌ها پزشک متخصص و فوق‌تخصص مراجعه کند و هر پزشکی هم تجویز دارویی و درمانی خود را پی بگیرد، در آن صورت احتمال شکست در درمان بیشتر می‌شود. همچنین نداشتن راهنماهای بالینی هم می‌تواند به افزایش خطاهای پزشکی دامن بزند، زیرا اگر مسیر منطقی و علمی درمان بیمار کاملا مشهود باشد، خطاهای پزشکی پایین می‌آید، اما وقتی اعمال سلیقه پزشک در فرآیند علمی درمان تاثیر بگذارد، آن وقت است که بروز خطاهای پزشکی اجتناب‌ناپذیر خواهد شد.