الان شرایط عوض شده و به تعبیر شما سیاست‌های یارانه‌‌ای زیر سوال رفته است. دولت یازدهم در چهار سال گذشته کوشید توزیع یارانه‌های نقدی را بدون ضربه زدن به معیشت آن‌ها تا حدی هدفمند کند. جهتگیری‌ نسبت به مسئله یارانه‌ها در شرایط کنونی چه تفاوت‌هایی با گذشته دارد؟

باز هم تاکید می‌کنم هدف اصلی از توزیع یارانه‌ها در ایران، کاهش فقر نبوده است. اتفاقی که در چند سال گذشته رخ داد، این بود که یارانه‌ها از فاز تعدیل اقتصادی بیرون آمد و به موضوعی مرتبط با معیشت و رفاه مردم تبدیل شد. به‌عبارتی در دولت یازدهم یک‌سری کارها انجام شد. بودجه دولت کفاف هزینه‌ها را نداد و از طرفی نیز دولت تلاشش بر این بود تا تورم را کنترل کند. تحولات زیادی صورت گرفته اما هنوز تا دستیابی به اهداف اصلی طرح فاصله داریم. برای نمونه جمعیت یارانه‌بگیران از 95 درصد به حدود 75 درصد رسیده است. با این حال هنوز هم در مقایسه با کشورهایی مانند اکوادور، برزیل و مکزیک که به ترتیب 40، 30 و 20 درصد مردم آن‌ها یارانه می‌گیرند، تعداد یارانه‌بگیران در کشور ما زیاد است. در کنار آن بار مالی یارانه‌ها هم از 10 درصد تولید ناخالص ملی در سال 2010 هم‌اینک به 1 درصد رسیده است. از آن سو قدرت خرید یارانه‌های نقدی نیز بسیار کاهش یافته است. در 2010 به قیمت آن سال، 90 درصد ایرانیان یارانه نقدی حدودا 40 دلار دریافت می‌کردند اما امروز ارزش آن به حدود 12 دلار کاهش یافته است. ضمن اینکه در سال‌های اخیر نظام پایش و ثبت اطلاعات پیشرفت چشمگیری داشته که امتیازی بزرگ است. نکته مهم دیگر فهم جایگاه و نقش کمکی یارانه به افراد است. نسبت یارانه‌های نقدی به درآمد متوسط خانوار در ایران بسیار پایین است. در سال 2017 قدرت خرید یارانه‌ها تقریبا نصف قدرت خرید در سال 2010 است و یارانه‌های دریافتی یک خانواده 4 نفره حدود 14 درصد درآمد حداقل دستمزد است. بنابراین می‌توان گفت با توجه به سطح قیمت‌ها و حداقل درآمد، یارانه‌های نقدی 20 تا 30 درصد سطح درآمد خانوار را در مناطق محروم بالاتر می‌برد. این مسئله از نظر سیاسی مهم است. یعنی درست است که یارانه‌ها از فاز تعدیل ساختاری خارج شده اما هنوز هم دارای اهمیت زیادی به‌خصوص برای طبقات پایین‌دست است و به همین دلیل الان بهترین زمان برای متمرکز شدن بر فاز رفاهی است.

شما اشاره کردید که یارانه‌های نقدی موضوعی کوتاه‌مدت است و بار مالی آن هم برای دولت حدود یک‌درصد درآمد ملی است. دولت چطور قادر است در اعطای یارانه‌ها تغییر رویکرد دهد و از آن سو هم کسری منابع خود را مدیریت کند؟

در آسیب‌شناسی نظام توزیع یارانه نقدی در ایران، نبود برنامه و برآورد دقیق از فصول مختلف قانون هدفمندی و اهداف سیاست‌گذاران از اجرای آن نیز مسئله مهمی است. در تمام کشورهایی که یارانه‌های نقدی با هدف سیاست رفاهی ایجاد کردند، از ابتدا ابزارهای کنترل و رصد به دقیق‌ترین شکل ممکن انجام شده است.  به‌هرحال فلسفه وجودی یارانه‌های نقدی الان عوض شده و دیگر هدف تنظیم و تعادل حامل‌های انرژی نیست بلکه یارانه‌های نقدی وارد حوزه حمایت‌های اجتماعی شده است. به همین علت باید یارانه‌ها را در نقش اجتماعی خودشان بررسی کرد تا نقش تعادل اقتصادی و قیمتی که هدف اولیه و اصلی بوده است. برای خارج شدن از این فاز باید اشتغال و رفاه در کشور جدی‌تر گرفته شود، روند کنترل هزینه‌های بهداشت و درمان حفظ شود، هزینه‌های سرسام‌آور مسکن کنترل شود و حمایت‌های اجتماعی نیز بالاتر رود. به‌ بیان دیگر، سیاست‌ کلی را از ثبات اقتصادی به طرف سیاست‌های اجتماعی ببرد و در مواردی مانند اشتغال و بهبود کسب‌وکار سرمایه‌گذاری بیشتری انجام دهد تا مولفه‌های رفاهی یارانه‌ها در زمینه‌های مختلف بهبود یابد. مهم‌ترین اصل این است که درآمد خانوار، ثابت نگه داشته شود. این امر از طریق کمک به بهداشت، آموزش و پرورش و مسکن به‌علاوه یارانه نقدی انجام می‌شود. دولت در چهار سال هم می‌تواند بار مالی یارانه‌ها را تحمل کند و هم به فکر جایگزینی برای آن باشد. در مرتبه بعد دولت این فرصت را دارد که حمایت‌های اجتماعی واقعی را برای طبقات پایین‌تر گسترش دهد. اگر هدف رفاه اجتماعی است، نباید زیاد نگران درد یک درصد از تولید ناخالص باشیم؛ بلکه ضرورت دارد بر طبقات پایین‌تر متمرکز شد و فقر آن‌ها را ریشه‌کن کرد. ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نه‌اینکه دوباره بیاییم و «صنعت فقیرشناسی» راه بیاندازیم. هیچ جای دنیا با فقیرشناسی، سیستم خیریه‌ای و صدقه‌ای فقر را از بین نبرده‌اند؛ چراکه فقر مسئله‌ای پویاست و با آسیب‌پذیری ارتباط دارد و برای مقابله با آن باید به آسیب‌پذیرها از طریق توسعه پایه‌های رفاهی رسیدگی کرد.