نگاه
کار و مشارکت در روستاها
مهران امیری
روستا، باغ و مزرعه، دامداری و کشاورزی، کار و تلاش، دستان خسته اما مهربان، سفرههای محدود اما مملو از روزی حلال، تولید و سازندگی؛ اینها همواره در کنار نام روستاییان آمده. جمعیتی بیادعا و پرتلاش که زندگی روزمرهشان بهسادگی تنها برای تولید طراحی شده است. تردیدی نیست که روستاییان در سرتاسر جغرافیای کشور از شریفترین و ارزشمندترین اقشار هستند. این بخش از مردم در عین برخورداری از کمترین امکانات، بیشترین بازدهی را به همراه دارند. اما در سالهای اخیر به تناوب از نیاز روستاییان به اشتغال و بیکار شدن تعداد کثیری از آنها شنیدهایم؛ تا جایی که بیم آن میرود زحمتکشترین قشر کشور به نیازمندان دائمی تبدیل شوند.
از روستاییان همواره به نیکی یاد کردهایم و تصویر ذهنیمان از این بخش از جمعیت کشور را با کار و تلاش همراه ساختهایم. در هیچ بخشی از کشور نیست که جمعیت زن و مرد روستایی به صفتی جز پشتکار و تلاش خستگیناپذیر شناخته شوند. جوهره زندگی در روستاها با فعالیتهای سازنده و آکنده از تلاش آمیخته شده، اما بهتدریج ابزارهای در دسترس این گروه از دست آنان خارج شده است. روستاییانی که خود از استوانههای تولیدات زراعی و دامی هستند، امروز به مصرفکنندگان محصولات سوپرمارکتها تبدیل شدهاند و بخشی از وقت خود را در صف نانوایی میگذرانند. همراه با موج ورود محصولات صنعتی با تولید انبوه، ساختههای دست روستاییان که هم به کار رفع نیازهای خودشان میآمد و هم مورد توجه سایرین بود، کنار گذاشته شده. امروز فرزندان روستایی هم کفش و شلوار تولیدشده از روی فلان نشان معروف خارجی را میپوشند.
مشکلات ناشی از بروز خشکسالی، نامناسب بودن عایدات نهایی برای کشاورزان، حضور گسترده واسطهها در چرخه تولید تا عرضه محصولات کشاورزی و دامی، و در یک کلام از بین رفتن جذابیتهای زندگی در روستا، باعث کوچ آنها به سمت شهرها شده. این در حالی است که از ابتدای پیروزی انقلاب تلاش بسیاری برای رفع مشکلات معیشتی روستاها انجام شده. توجه به احداث جاده، فراهم کردن آب سالم آشامیدنی، برق، بهداشت، و حمایت از تولیدات جزء همیشگی برنامههای کشور بوده و هست، اما روستاییان همچنان درگیر برخی مشکلات هستند. درنتیجه برنامهریزی و حمایتهای انجامشده، امروز اشتغال به تحصیل در روستاها همچنان روبهرشد است و در کنار همه کاستیها، فرزندان روستاییان به امکانات تحصیلی دسترسی دارند. شبکه مخابراتی در روستاهای کشور گسترش یافته و دسترسی به اینترنت نیز در بسیاری نقاط فراهم شده است، اما روستاها به دمیدن شدن دوباره نشاط برای تحرک بخشیدن به کارها نیاز دارند. به نظر میرسد که برای رفع مشکلات موجود، بیش از همهچیز به بازیابی روحیه کار و تلاش ذاتی روستاها نیاز داریم.
شهرها بهمثابه موجوداتی مصرفکننده، در مقابل روستاها که مرکز تولید و اشتغال هستند، جذابیتهای ظاهری بیشتری برای افراد دارند، اما زندگی روستاییان در شهرها بهسرعت تبدیل به کابوسی وحشتناک میشود. روحیه تلاشگر و سازنده روستاییان که منجر به پشتکار در انجاموظیفه میشود، در میان غوغاهای شهرها رنگ میبازد، و جسارت و استقلال عمل آنها از بین میرود. نجات روستاها و روستاییان بیش از منابع مالی، نیازمند همفکری و پیگیری مجدانه است.
روستاهای کشور همواره مرکز تلاش و سازندگی بودهاند. حتی در فقیرترین و محرومترین روستاها، دستکم نیازهای اصلی اهالی بهصورت خودکفا رفع میشده است، و امروز در مواجهه با مشکلاتی که گریبانگیر این بخش از جامعه شده، نیازمند بازگرداندن این روحیه و ویژگی هستیم. روستاییان بهخوبی آموختهاند که چگونه نیازهای خود را با تلاش فراوان، پشتکار، و مشارکت عمومی مرتفع سازند. کمبود منابع و امکانات گرچه سختیهایی ایجاد کرده اما همواره موجب پیشرفت نیز بوده است. امروز نیز لازم است قبل از تخصیص منابع مالی به فکر پیشگیری از تغییر ذائقه روستاییان و پرهیز از درآمیختن منش آنها با هنجارهای شهرنشینی باشیم. روحیه کار و تلاش جمعی، پایداری و استقامت، قناعت و سختکوشی، خوداتکایی و بهرهوری حداکثری را باید دوباره در روستاها زنده کرد. دستیابی به پیشرفت و بهبود شرایط زندگی روستاییان نه با رفتن آنها به شهرها و نه با تقلید از رفتارهای ظاهری شهرنشینان به دست نمیآید. روستا و روستاییان نیازمند بازشناسی خود هستند، مدیران جامعه نیز همچنان باید تقویت زیرساختهای زندگی روستایی را در اولویت قرار دهند؛ اما حفظ جوهره کار و تلاش در روستاها و در میان روستاییان اهمیت ویژهای دارد.