موضوع بیمه ایرانیان مقیم و شاغل در خارج از کشور و مهاجران و کارگران کشورهای دیگر، حداقل بیش از سه دهه است که مسائل و در برخی مواقع چالش‌هایی را برای نظام بیمه‌ای و تامین‌اجتماعی کشور ایجاد کرده است. براساس آمار ارائه‌شده از سوی شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور، در حال حاضر 5 تا 6 میلیون ایرانی خارج از کشور زندگی و کار می‌کنند که 7 درصد از جمعیت کل کشور را شامل می‌شوند.

از سوی دیگر براساس آخرین سرشماری صورت‌گرفته در کشور در سال 1390، جمعیت اتباع خارجی قانونی حاضر در ایران یک میلیون و 688 هزار و 195 نفر بوده است. چندی قبل دکتر ربیعی، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، نیز تعداد کارگران خارجی حاضر در ایران را بیش از 2 میلیون نفر اعلام کرد که این موضوع نشان‌دهنده ادامه روند روبه‌رشد حضور مهاجران خارجی در کشورمان است.

سهم اتباع افغانستان از کل جمعیت ایران در آخرین سرشماری صورت‌گرفته 93/1 درصد، سهم اتباع عراقی 07/0 درصد و سهم اتباع پاکستانی 02/0 درصد بوده است. 03/0 درصد از کل جمعیت نیز تابعیت سایر کشورها را داشته‌اند و 19/0 درصد تابعیت خود را اظهار نکرده‌اند. بررسی‌های آماری نشان می‌دهد اتباع بیگانه حاضر در ایران عموما در ده استان کشور ساکن‌اند. تهران، خراسان رضوی، اصفهان، فارس، قم، کرمان، البرز، یزد، مرکزی و سیستان‌وبلوچستان ده استانی هستند که اتباع خارجی ترجیح می‌دهند در آن‌ها ساکن شوند. در سوی دیگر، جمع سرمایه ایرانیان مقیم خارج کشور بیش از 3/1 تریلیون دلار تخمین زده ‌شده است. در سال ۲۰۰۶ میلادی کارگران مهاجر ایرانی شاغل در کشورهای دیگر مجموعا بیش از ۲ میلیارد دلار درآمد داشته‌اند. وجود این طیف وسیع از ایرانیان خارج از کشور با توان مالی مطلوب و خارجیان شاغل در داخل کشور، در عمل یک جمعیت 5 تا 7 میلیون نفره را در زمره افرادی قرار داده که قابلیت ورود به جمع بیمه‌شدگان تامین‌اجتماعی و بیمه‌پردازی به این سازمان را دارند.

سازمان تامین‌اجتماعی با توجه به وجود ظرفیت مطلوب در داخل و خارج مرزهای کشور برای افزایش تعداد بیمه‌پردازان در اواخر نیمه اول سال 94 دستور راه‌اندازی اداره‌کل تامین‌اجتماعی اتباع خارجی را صادر کرده است. این اداره‌کل وظیفه رسیدگی و نظارت بر امور مربوط به بیمه اتباع و مهاجران خارجی را در چارچوب ماده 5 قانون تامین‌اجتماعی برعهده گرفته است و قرار است راهبری امور مربوط به تهیه و تدوین پیش‌نویس قراردادها و موافقت‌نامه‌های بیمه‌ای با کشورها را از مرحله اولیه تا مرحله پایانی عقد قرارداد با هماهنگی سایر دستگاه‌ها و ادارات ذی‌ربط انجام دهد.

نکته قابل‌توجه در این مورد آن است که ایجاد واحد خاص اتباع خارجی و ایرانیان مقیم خارج از کشور این حسن را دارد که می‌توان امیدوار بود با پیگیری‌های این واحد جدیدالتاسیس تعداد بیمه‌شدگان این سازمان، که در اصطلاح ورودی‌های این سازمان خوانده می‌شوند، افزایش یابد. آمارهای منتشرشده نشان می‌دهند که در حال حاضر با کاهش نسبی ضریب پشتیبانی، تعادل تعداد ورودی‌های جدید (بیمه‌پردازان) این سازمان به نسبت تعداد خروجی‌ها (بازنشستگان و مستمری‌بگیران) کاهش ‌یافته و ضریب پشتیبانی در این صندوق به زیر 6 رسیده است. براساس محاسبات اتحادیه بین‌المللی تامین‌اجتماعی (ایسا)، هرگاه ضریب پشتیبانی صندوق‌های بیمه‌ای به عدد 5 برسد، نشان‌دهنده بروز ناهمگونی جدی در منابع و مصارف آن صندوق خواهد بود. بر همین اساس، در حال حاضر بزرگ‌ترین سازمان بیمه‌گر اجتماعی کشور نیازمند ایجاد منابع مالی ثابت و جدید است و تشکیل اداره‌کل تامین‌اجتماعی اتباع را باید به فال نیک گرفت و امیدوار بود این سازمان بزرگ در آینده نزدیک در خارج از مرزهای ایران نیز در زمینه حمایت بیمه‌ای از ایرانیان شاغل در خارج از کشور نقش‌آفرین شود و از این طریق منابع جدیدی برای تامین هزینه‌های تصاعدی حمایت‌های بیمه‌ای از اقشار تحت پوشش فراهم آورد. اگر این اداره‌کل بتواند ترتیبی اتخاذ کند که جمعیت کارگران و شاغلان خارجی را تحت پوشش خدمات بیمه‌ای و درمانی تامین‌اجتماعی قرار دهد و از سوی دیگر این امکان ایجاد شود که هموطنان مقیم سایر کشورهای دنیا بتوانند با کمترین مشکل و با استفاده از سیستم‌های مکانیزه با ساده‌ترین شکل ممکن خود را بیمه کنند، می‌توان امیدوار بود که ضمن تامین منابع مالی جدید برای این سازمان، پوشش‌های کارآمد بیمه‌ای برای حمایت از ایرانیان شاغل در خارج از کشور و نیز شاغلان خارجی قانونی فراهم شود. تعداد زیاد هموطنان مقیم کشورهای حاشیه خلیج‌فارس و وجود امکانات و مراکز درمانی هلال‌احمر در این کشورها نیز زمینه مناسبی برای فعالیت‌های برون‌مرزی سازمان تامین‌اجتماعی فراهم می‌سازد.