بسیاری از مفاهیم حیاتی در نظام سلامت، یا به طور کلی کنار گذاشته شده‌اند و یا تعبیری کاملا غلط از آن‌ها در ذهن مردم جا افتاده است. اینکه یک جوان 25 ساله با چکاپ کامل بدن یا همان معاینات دوره‌ای و تجویز آزمایش‌ها و عکس‌برداری‌های تشخیصی، به خیال خودش از بیماری پیشگیری می‌کند، از کج‌فهمی و بد تعبیر شدن مفهوم پیشگیری حکایت دارد. جالب آنکه احتمال دارد همان جوان سیگار بکشد، فست‌فود بخورد و یا به سبک زندگی گرایش داشته باشد که در آن کمترین تحرک وجود دارد، اما ترک هیچ‌کدام از این رفتارهای غلط را به معنی پیشگیری از بیماری‌ها تعبیر نکند. این روزها کم نیستند افراد جوان و سالمی که بی‌هیچ دلیل علمی، معاینات دوره‌ای پرهزینه‌ای را انجام می‌دهند که هیچ تاثیری هم در ارتقای سلامت آن‌ها ندارد. اگرچه سازمان‌های بیمه‌گر خدمات چکاپ را تحت پوشش قرار نمی‌دهند، اما خیلی‌ها با دور زدن این قانون همان آزمایش‌های چکاپ را به شکل دیگری در دفترچه بیمه خود ثبت می‌کنند. مثلا مجموعه آزمایش‌های چکاپ را در چند برگه دفترچه بیمه تقسیم و هزینه آن را از سازمان‌های بیمه‌گر دریافت می‌کنند. در این بین، بسیاری از پزشکان هم با خواسته بیمار هم‌صدا می‌شوند و مجموعه آزمایش‌ها و عکس‌برداری‌های پزشکی غیرضروری را تجویز می‌کنند که جز خالی کردن جیب بیماران، بیمه‌ها و نظام سلامت، عاید دیگری برای نظام سلامت ندارد.

 

   پاسداری از منابع سلامت را یاد نگرفته‌ایم

دکتر محسن مصلحی، دبیر شورای عالی نظام پزشکی کشور، در گفت‌وگو با آتیه‌نو، این معضل را به فقر فرهنگ‌سازی مرتبط می‌داند و می‌گوید: «استفاده بهینه از منابع در حوزه سلامت، امری بسیار حیاتی است، اما به دلیل اینکه ما به مردم آموزش نداده‌ایم که چه فرآیند بهداشتی و درمانی برای آن‌ها مفید و چه فرآیندی برای آن‌ها غلط است، مردم هم حساسیتی نسبت به منابع نظام سلامت ندارند.» به گفته این مقام مسئول، مهم نیست که این هزینه‌ها را به شکل تمام و کمال، خود مردم پرداخت کنند و یا اینکه این خدمات غیرضروری را بیمه‌ها پوشش دهند، بلکه مهم این است که در هر دو حالت این خود مردم هستند که ضرر می‌کنند و منافع ملی به خطر می‌افتد.

مصلحی تاکید دارد که متاسفانه فرهنگ غلطی در بین مردم جاافتاده که احساس می‌کنند چون حق‌بیمه می‌پردازند، باید به هر شکلی که شده، حتی با دریافت خدمات غیرضروری، از دفترچه بیمه‌شان استفاده کنند، در حالی که منطق حکم می‌کند اگر فردی به خدمات تشخیصی و درمانی خاصی نیاز ندارد و انجام چکاپ برای او واجب نیست، اجازه بدهد که منابع انباشته شود تا افرادی که واقعا نیاز به خدمات درمانی دارند، بتوانند از پوشش بیمه‌ای خدمات درمانی بهره ببرند.

 

   ارائه‌دهندگان خدمت هم بی‌تقصیر نیستند

همیشه هم اینطور نیست که خود مردم تقاضای آزمایش‌های دوره‌ای داشته باشند، مصلحی بر این باور است که خود ارائه‌دهندگان خدمت هم در به وجود آمدن این شرایط مقصرند: «اطلاعات مردم درباره مسائل سلامت بسیار پایین است و متاسفانه گاهی برخی گروه‌های ارائه‌دهنده خدمات درمانی، از این آگاهی پایین مردم سوءاستفاده می‌کنند. این شرایط موجب می‌شود که برخی ارائه‌دهندگان خدمات درمانی برای کسب سود بیشتر مردم را به سمت چکاپ‌های بی‌مورد تحریک کنند.»

وجود این همه آزمایش و عکس‌برداری غیرضروری، به گفته مصلحی، نه‌تنها برای بیماران سودمند نیست، بلکه سلامت آن‌ها را هم تهدید می‌کند. وجود مافیاهای قدرتمند در نظام سلامت، بیماران را به سمت استفاده از خدمات تشخیصی و درمانی غیرضروری سوق می‌دهد؛ اتفاقی که صرفا با اهداف اقتصادی انجام می‌شود و سلامت بیمار در اولویت قرار نمی‌گیرد.

 

   چه کسانی به چکاپ نیاز دارند؟

اینطور نیست که چکاپ بدن، تحت هر شرایطی غیرمنطقی باشد، اما همین مجموع فرآیندهای تشخیصی باید از ضابطه‌ای دقیق پیروی کند. دبیر شورای عالی نظام پزشکی کشور تصریح می‌کند: «انجام چکاپ‌های روتین برای افراد سالم زیر 40 سال، هیچ مرجع علمی ندارد.» حتی به باور این کارشناس نظام سلامت، در برخی پروتکل‌های درمانی در جهان، سن منطقی چکاپ بیمار را بالای 45 و حتی 50 سال تعیین می‌کنند.

البته در شرایطی که بیمار زیر 40 سال هم دچار بیماری خاصی باشد، در صورت تشخیص پزشک، چکاپ باید انجام شود، اما مشکل اینجاست که در کشور ما جوانان سالم چکاپ‌های زیادی انجام می‌دهند. مصلحی، این چکاپ‌های بی‌مورد را مجموعه فرآیندهای تشخیصی می‌داند که بیشتر به چشم می‌آید، اما به اعتقاد او، تبعات مالی و جانی انجام بسیاری از آزمایش‌ها و عکس‌برداری‌های غیرضروری هم ‌دست‌کمی از تبعات چکاپ‌های بی‌قاعده ندارد.

 

   چکاپ‌های تفریحی در سایه نبود راهنمای بالینی

دکتر علی‌رضا اسپید، نایب‌رئیس مجمع عمومی نظام پزشکی کشور، در گفت‌وگو با آتیه‌نو از منظری دیگر به موضوع نگاه می‌کند و می‌گوید: «مشکل چکاپ‌های غیرضروری از اینجا آب می‌خورد که در نظام سلامت ما هیچ راهنمای بالینی مشخصی وجود ندارد.» به گفته این کارشناس نظام سلامت، وقتی هیچ قانون مشخصی وجود نداشته باشد که پزشک براساس آن آزمایش‌های تشخیصی را تجویز کند، چکاپ‌های بی‌دلیل زیاد می‌شود. اما وقتی مثلا در راهنمای بالینی قید شود که خانم‌های بالای 40 سال برای پیشگیری از ابتلا به سرطان دهانه رحم، آزمایش‌های غربالگری انجام دهند، آن‌وقت این غربالگری برای هر خانمی در هر سنی تجویز نخواهد شد. به باور اسپید، تا زمانی که راهنمای بالینی در نظام سلامت ما تدوین و ابلاغ نشود، چکاپ‌های غیرضروری و آزمایش‌های بی‌مورد هم تمام نخواهد شد.

 

   یک چکاپ کامل چقدر آب می‌خورد؟

یک چکاپ کامل بدن، مجموعه‌ای از آزمایش‌های تشخیصی بسیار متنوع است. معاینه فیزیکی کامل بدن، آزمایش خون، اوره خون، قند خون، چربی خون، معاینه چشم، تست ورزش، رادیوگرافی قفسه سینه، آزمایش اسیداوریک، کراتینین سرم، کلسترول سرم، آزمایش ادرار و مدفوع، نوار قلبی، نوار مغزی و آزمایش پاپ اسمیر برای خانم‌ها، عمده آزمایش‌ها و عکس‌برداری‌هایی است که در چکاپ کامل بدن انجام می‌شود. البته به تشخیص پزشک و یا درخواست بیمار، لیست چکاپ کامل بدن می‌تواند خیلی طولانی‌تر از این حرف‌ها هم باشد، به همین دلیل نمی‌توان قیمت قطعی چکاپ بدن را اعلام کرد.

مثلا وقتی یک جوان سالم درخواست «ام‌آرآی» از کل بدن را دارد، هزینه چکاپ او متفاوت با فردی است که فقط چکاپ خون برایش تجویز شده است، اما با وجود این لیست متفاوت چکاپ، می‌توان تخمین زد که ساده‌ترین چکاپ‌ها از 100 هزار تومان شروع می‌شود و البته برخی چکاپ‌های کامل‌تر بدن تا بالای یک میلیون تومان هم آب می‌خورد. اگر پایین‌ترین رقم چکاپ را ضربدر تعداد جوانان سالمی کنید که برای چکاپ‌های بی‌دلیل به مراکز تشخیصی و درمانی مراجعه می‌کنند، آن‌وقت متوجه می‌شوید که هرساله چه سرمایه‌های کلانی به دلیل نهادینه شدن یک فرهنگ غلط به دور ریخته می‌شود.

 

   پیشگیری، مفهومی فراتر از چکاپ است

در تعاریف نظام سلامت، پیشگیری مجموعه رفتارهایی است که احتمال ابتلا به بیماری‌های واگیر و غیرواگیر را کاهش می‌دهد. پرهیز از خوردن خوراکی‌های ناسالم مثل نوشابه و فست‌فودها، پایین آوردن مصرف نمک، شکر و روغن، افزایش فعالیت‌های بدنی، مصرف نکردن انواع دخانیات و مواد مخدر، قرار نگرفتن در هوای آلوده و مجاور نبودن با آلاینده‌های شیمیایی، دوری از استرس و فشارهای عصبی، پرهیز از رفتارهای پرخطر جنسی، واکسیناسیون، مصرف نکردن خودسرانه داروها و افزایش امنیت در محیط کار و زندگی، مجموعه رفتارهای پیشگیرانه‌ای است که سلامت عمومی جامعه را ارتقا می‌دهد. حال اگر فردی مجموعه این رفتارهای پیشگیرانه را انجام ندهد، اما هرماه چکاپ کامل بدن بدهد،  این معاینات دوره‌ای را نمی‌توان به پای پیشگیری گذاشت. البته افرادی که به طور وراثتی دچار یک بیماری خاص مثل فشارخون هستند، باید در کنار رفتارهای پیشگیرانه، فشارخون خود را هم مدام تحت نظر داشته باشد. اینکه چه فردی، اعم از سالم یا بیمار، در چه سنی و حتی در چه شهری، باید چکاپ بدن انجام دهد، این قواعد را باید راهنمای بالینی تعیین کند، نه اینکه خود بیمار به طور خودسرانه و بدون مشورت با پزشک معاینات دوره‌ای برای خودش تجویز کند.

***