مشاور آتیهنو پاسخ می دهد:
منافع بیمههای اجتماعی را بشناسیم
محمد حسین قشقایی - کارشناس تامین اجتماعی
با توجه به مبلغ حقبیمهای که سازمانهای بیمه اجتماعی می گیرند، بهتر نیست همان مبلغ را در بانکهای تجاری سرمایهگذاری کنیم و یا در بانک سپرده بلندمدت بگذاریم و سود آن را بگیریم؟ در این صورت پس از 30 سال مبلغی که دریافت میکنیم خیلی بیشتر از پولی است که بهعنوان مستمری از سازمانهای مذکور دریافت میکنیم. نظر شما در این مورد چیست؟
این نظر را از افراد دیگری نیز شنیدهام. بخشی از این سوال به دلیل عدم اطلاع از کارکردها، خدمات و ماموریتهای سازمانهای بیمهای است. متاسفانه کمکاری موسسات و دستگاههای مذکور، که در برخی موارد توجه کمی به مقوله اطلاعرسانی و تبیین وظایف خود کردهاند، باعث تقویت چنین دیدگاهی شده است. زیرا به لحاظ اجباری بودن بیمه اجتماعی سازمانهای ذیربط نیازی به تشریح و ترویج خدمات و ماموریتهای خود ندیدهاند. این بیاطلاعی بهگونهای است که افراد فقط از تامیناجتماعی دفترچه درمانی آن را میشناسند و نسبت به دیگر خدمات اطلاع چندانی ندارند و فکر میکنند حقبیمهای که پرداخت میکنند فقط برای خدمات درمانی است. در صورتی که اینگونه نیست. دایره خدمات تامیناجتماعی در حال حاضر تنوع و گستره زیادی پیدا کرده است و با گذشت زمان نیز طیف وسیعتری از خدمات را دربرمیگیرد. در اسناد و مقاولهنامههای بینالمللی نیز تعداد خدمات سازمانهای تامیناجتماعی 10 خدمت را دربرمیگیرد که اعضای سازمان بینالمللی کار و تامیناجتماعی (ILO و ISSA) موظف به اجرای آن هستند.
نکته دیگر این است که خدمات سازمانهای بیمهای بسیار متنوع و گوناگون است و بخش عمدهای از خدمات آنها در آینده و زمان ناتوانی، پیری و ازپاافتادگی ارائه میشود. شاید این نگاه از آنجا نشات میگیرد که افراد جوان در بدو اشتغال و فعالیت کمتر به خدمات بیمهای نیاز پیدا میکنند، ولی باید توجه داشت وقتی سن بالاتر میرود مخصوصا زمان بازنشستگی و پس از آن نیاز به حمایتها و خدمات بیمهای بیشتر میشود. این نظر را من از افراد مسنی که تحت پوشش خدمات سازمان تامیناجتماعی هستند نشنیدهام، چراکه آنها به جایگاه تامیناجتماعی به طور ملموس پی بردهاند. سوال مذکور نیز بیشتر از طرف جوانان مطرح میشود و اعلام میکنند که با وجود پرداخت حقبیمه از خدمات چندانی بهرهمند نمیشوند. باید گفت خدمات و حمایتهای تامیناجتماعی در زمان نیاز و بروز مشکل، بیماری، کهولت سن و... به کمک افراد میآید و پساندازی است که برای روز مبادا ذخیره و اندوخته شده است. این اندوخته با سازوکار خاص بیمهای و نظام کفالت کلیه اعضا را تحت پوشش و حمایت خود قرار میدهد.
نکته دیگری که در این زمینه قابلذکر است تجارب جهانی در طی قرون گذشته است که درنهایت بهترین راه حمایتهای اجتماعی را ارائه بیمههای اجتماعی میداند. در طول زندگی بشر انواع حمایتهای فردی، خانوادگی، گروهی، قبیلهای و اجتماعی وجود داشته و به تجربه و بوته آزمایش گذارده شده است، ولی درنهایت بهترین و موثرترین راه برای حمایتهای اجتماعی، نظام تامیناجتماعی بوده است و روشهای دیگر به خاطر فقدان جامعیت، کفایت، اثرگذاری و تامین هزینهها نتوانسته جایگاه قابلتوجهی بیابد. نظامهای پسانداز انفرادی که در برخی از کشورها نیز به کار گرفته شده نتوانسته جای بیمههای اجتماعی را بگیرد و فقط بهعنوان مکمل در کنار بیمههای پایه استفاده میشود.
موضوع دیگر آنکه نظامهای بیمه اجتماعی توسط دولتها تضمین میشوند و موضوع ورشکستگی در چنین نهادهایی به خاطر حمایتهای دولتی مفهومی ندارد، ولی چنین تضمینی در مورد بیمههای تجاری و بانکها وجود ندارد. در بند ح ماده 9 قانون ساختار نظام جامع رفاه و تامیناجتماعی در این خصوص آمده است: «حقوق افراد عضو و تحت پوشش در قبال تعهدات قانونی سازمانها، موسسات و صندوقهای بیمهای این نظام تحت ضمانت دولت خواهد بود و دولت مکلف است تمهیدات مالی، اعتباری و ساختاری لازم در این زمینه را اتخاذ کند.»
تامیناجتماعی امری حاکمیتی است و در تمام دنیا تامیناجتماعی چنین خصوصیتی دارد. در مفهوم عام تامیناجتماعی در این زمینه اصل 29 قانون اساسی وجود دارد که وظیفه دولت را تامین خدمات تامیناجتماعی برای آحاد جامعه در چارچوب مشارکت همگانی قرار داده است. تبصره 1 ماده 1 قانون ساختار نظام جامع رفاه و تامیناجتماعی در این زمینه اشعار میدارد: «برخورداری از تامیناجتماعی به نحوی که در این قانون میآید حق همه افراد کشور و تامین آن، تکلیف دولت است.»
کمک دولت به لحاظ تامین بخشی از حقبیمهها یکی دیگر از شاخصهای ویژه تامیناجتماعی است و در ایران دولت براساس ماده 28 قانون تامیناجتماعی تامین 3 درصد حقبیمهها را برای آحاد جامعه متعهد شده است که این کمک و حمایت در بیمههای تجاری و پساندازهای شخصی مشاهده نمیشود.
در تامیناجتماعی حقبیمه سرشکن میشود و کارفرما، بیمهشده و دولت هریک سهمی از آن را بر دوش میکشند، در حالی که در بیمههای تجاری کل حقبیمه توسط متقاضی پرداخت میشود.
وجود اجبار در بیمههای اجتماعی، که براساس قواعد آمره پشتیبانی و حمایت میشوند، موجب میشود که کلیه نیروهای مولد و کارگر تحت پوشش این حمایتها قرار بگیرند، در صورتی که هیچ تضمینی برای پذیرش بیمه تامیناجتماعی توسط افراد در حالتی که اختیار در آن باشد، وجود ندارد. این باعث بیتکلیفی افراد بسیاری از جامعه در مواقع نیاز به خدمات تامیناجتماعی و بروز حوادث احتمالی شده و موجب مخاطرات مختلف اجتماعی و اقتصادی میشود. بیمه در نظامهای بیمه تجاری اختیاری است و به غیر از مورد بیمه شخص ثالث برای دارندگان اتومبیل در خرید خدمات بیمه اجباری وجود ندارد.
یکی دیگر از کارکردهای تامیناجتماعی آرامش خاطری است که کارگران و نیروهای مولد به دلیل پشتیبانیهای مختلف بیمهای خواهند داشت. این امر ضمن ایجاد انگیزه باعث افزایش بهرهوری در کار خواهد شد.
در بیمههای تامیناجتماعی به لحاظ ماهیت بیمهای، افراد یکدیگر را تحت کفالت خود قرار میدهند و ممکن است یک فرد با یک روز اشتغال در کارگاهی دچار حادثه ناشی از کار شود و ازکارافتادگی وی توسط کمسیونهای پزشکی سازمان تایید شود، در این صورت این فرد تا آخر عمر از مستمری ازکارافتادگی بهرهمند میشود و در صورت فوت نیز افراد تحت تکفل او از مستمری بازماندگان برخوردار خواهند شد. در تامیناجتماعی کلیه نیازهای فردی، خانوادگی و اجتماعی فرد مورد توجه قرار میگیرد و حمایتهای خاص آن ارائه میشود. بنابراین نظامهای تامیناجتماعی به هیچیک از نیازهای مادی و رفاهی فرد بیتوجه نیستند. مهمترین خدماتی که بههیچوجه در بیمههای تجاری و... ارائه نمیشوند عبارتاند از: مستمری بازنشستگی، فوت و ازکارافتادگی کلی، غرامت نقص مقطوع، مستمری ازکارافتادگی جزئی، بیمه بیکاری، انواع خدمات درمانی اعم از سرپایی، بستری، خدمات تشخیصی، دارو و غرامتهای دستمزد ایام بیماری و بارداری، کمکهزینه ازدواج، کمکهزینه کفنودفن، کمکهزینههای عائلهمندی، خواروبار، و حق مسکن برای مستمریبگیران، هزینههای پروتز و اروتز، هزینههای سفر بیمهشده بیمار و همراه.