نویسندگان متعددی انقلاب اسلامی را موضوع آثار خود قرار داده‌اند. موافق و مخالف، این انقلاب را در آثار مختلفی از تاریخی و سیاسی گرفته تا شعر و رمان بررسی کرده‌اند. از همان سال‌های نخستین انقلاب، نویسندگان و شاعران انقلابی آثاری را پدید آوردند که در جبهه فرهنگی انقلاب و ادبیات متعهد قرار می‌گرفت. اما ادبیات انقلاب اسلامی چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟ در این باره با جواد محقق، شاعر و نویسنده باسابقه کشورمان، گفت‌وگو کردیم که در حال حاضر معاون بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان است.

محقق از افرادی است که همواره نامش در بیشتر جشنواره‌ها و جوایز کتاب و شعر به‌عنوان دبیر یا داور به چشم می‌خورد. سال گذشته و امسال او دبیر جشنواره مطبوعات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و دبیر جشنواره کتاب این کانون بود. افزون بر این، محقق دبیری جایزه سه‌سالانه کتاب دفاع مقدس و جایزه داستان کوتاه کوتاه (flash fiction) را به‌عهده داشت که در حوزه ادبیات پایداری برپا شد.

 

  ادبیات و شعر انقلاب اسلامی چه ویژگی‌هایی دارد؟ برای مثال یک رمان باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد تا در زمره ادبیات انقلاب جای بگیرد؟

درواقع، در اطلاق شعر یا داستان انقلاب بحث‌های مختلفی وجود دارد. اصولا این نام‌گذاری شامل یک دوره زمانی است یا به رویکرد محتوایی ارتباط دارد. در رویکرد زمانی، تقریبا همه آثاری را که پس از انقلاب اسلامی نوشته ‌شده ادبیات دوره انقلاب به شمار می‌آورند. اما نگاهی که بیشتر صبغه محتوایی دارد بر آن است که یک اثر ادبی تنها زمانی در زمره ادبیات انقلاب اسلامی قرار می‌گیرد که شاخصه‌های آزادی‌خواهی، عدالت‌طلبی و دین‌محوری را شامل شود.

بنابراین با این دو رویکرد کلی، ادبیات دفاع مقدس نیز زیرمجموعه ادبیات انقلاب قرار می‌گیرد.

طبیعتا ادبیات دفاع مقدس بخشی از ادبیات انقلاب است. البته در تقسیم‌بندی دیگر، ادبیات دفاع مقدس بخشی از ادبیات کشور ماست که در دوره پس از انقلاب خلق شده است؛ همان‌گونه که ادبیات مشروطه بخشی از ادبیات کشور ما در نظر گرفته می‌شود. اما در رویکرد محتوایی آن دسته از آثاری که به جنگ می‌پردازند در ادبیات انقلاب قرار نمی‌گیرند. درواقع، هر شعر و داستان مربوط به جنگ، ادبیات دفاع مقدس تلقی نمی‌شود؛ ادبیاتی که با مفاهیم فکری و فرهنگی انقلاب گره‌ خورده و با نگاه انقلاب به موضوع دفاع می‌پردازد، ادبیات دفاع اطلاق می‌شود. چراکه اصولا در نگاه ما جنگ امر مقدسی نیست، بلکه دفاع از سرزمین و حقیقت است که مقدس به شمار می‌آید.

 

  رمانی را که به خود انقلاب اسلامی سال 1357 می‌پردازد باید در چه گونه یا ژانری قرار داد؟

این تعریف بسیار ریز و تنگی است که هر کتابی را که به حادثه انقلاب پرداخته باشد، ادبیات انقلاب اطلاق کنیم. این آثار جزو ادبیات انقلاب به شمار می‌آیند، چون پس از انقلاب نگاشته شده‌اند. ولی در اصل هر شعر، داستان یا رمانی که به نوعی با رویکردهای انقلاب همخوان باشد، جزو ادبیات انقلاب قرار می‌گیرد.

 

  با این نگاه وسیع ما آثار زیادی در حوزه ادبیات انقلاب اسلامی داریم. اما چرا برخلاف جشنواره‌هایی که در ایام مبارک دهه فجر به هنرهای مختلف اختصاص دارند، رمان و داستان چندان پررنگ نیست؟ برای مثال، جشنواره فیلم و تئاتر فجر سالانه در کشور برگزار می‌شود ولی جشنواره‌ای با عنوان جشنواره رمان یا ادبیات فجر نداریم.

ما جایزه داستان انقلاب را هر سال برگزار می‌کنیم که قدمت آن اگر از جشنواره شعر فجر بیشتر نباشد، بی‌تردید کمتر نیست. این جشنواره توسط حوزه هنری برپا می‌شود و هفته گذشته اختتامیه آن برگزار شد. از سوی دیگر، مسجد جوادالائمه هر سال بهترین آثار را با عنوان «جایزه شهید غنی‌پور» در حوزه ادبیات انقلاب انتخاب می‌کند.

  اما این جوایز مانند جشنواره‌های فجر در میان عامه مردم شناخته‌شده نیست و به نظر می‌رسد تنها اهل‌قلم از برگزاری آن اطلاع دارند.

این امر به اصحاب رسانه و متولیان جایزه داستان انقلاب و جوایزی از این دست برمی‌گردد که بتوانند جنبه‌های تبلیغی و ترویجی این جوایز و جشنواره‌ها را سامان دهند.

 

  به‌عنوان کسی که در جشنواره‌ها و جوایز مختلف ادبی در جایگاه دبیر یا داور حضور داشته‌، اگر بخواهید به چند اثر شاخص انقلاب اسلامی اشاره کنید، از کدام آثار نام می‌برید؟

نخست باید تعریفی از شاخص ارائه داد. اگر از منظر فروش به آن نگاه کنیم طبیعی است آثار نویسندگانی چون رضا امیرخانی، احمد دهقان، حبیب احمدزاده و... که به چاپ‌های دهم و پانزدهم رسیده‌اند و نشان از اقبال عمومی دارند، آثار شاخص این حوزه به شمار آیند. از سوی دیگر، برخی کتاب‌ها به صورت مشخص در تعریف دقیق رمان قرار نمی‌گیرند، ولی گونه‌ای از ادبیات داستانی انقلاب با محوریت خاطره محسوب می‌شوند، همچون کتاب «دا» که به چاپ صد و چندم رسیده است. البته ممکن است پسند اهل داستان و کسانی که نگاه تکنیکی‌تری به رمان دارند چیز دیگری باشد که با معیارهای دقیق‌تری یک اثر را به‌عنوان کاری شاخص معرفی کنند.

 

  شما به‌عنوان یک نویسنده و منتقد چه اثری را به خوانندگان پیشنهاد می‌کنید؟

از آنجا که به ایام دهه فجر نزدیک می‌شویم، اگر در حوزه ادبیات انقلاب به مفهوم تاریخی آن بخواهیم کتابی را معرفی کنیم، کتاب‌های برگزیده جایزه کتاب انقلاب که حوزه هنری آن را برگزار می‌کند، مخاطبان را راحت‌تر به نتیجه می‌رساند. افزون بر این، دوستان دیگری در استان‌های مختلف داستان انقلاب در استان خود را به صورت رمان نوشته‌اند که این آثار می‌تواند مورد توجه خوانندگان علاقه‌مند به ادبیات بومی قرار گیرد. آخرین اثری که در این زمینه به آن برخوردم «سیاه، سفید و خاکستری» یوسف قوجق بود که به حوادث انقلاب در استان گرگان می‌پردازد.