printlogo


سرمقاله
آسیب‌شناسی آکچوئری در تامین‌اجتماعی
علی خسروبیگی - کارشناس تامین‌اجتماعی

طرح‌های تامین‌اجتماعی، به‌ویژه طرح‌های بازنشستگی، تعهدات اجتماعی بلندمدتی هستند که بسیاری از آن‌ها باید توسط نسل‌های آینده ایفا شوند. بنابراین انجام محاسبات بیمه‌ای در آن‌ها بیش از سایر برنامه‌های تامین‌اجتماعی مطرح است. با این حال اینکه «چه کسی تحت پوشش قرار خواهد گرفت؟» یک مشغله ذهنی برای سیاست‌گذاران در حوزه‌های مختلف ایران است. پوشش ممکن است طبق ریسک‌های مشمول متفاوت باشد. شماری از کشورها صرفا با پوشش کارکنان دولت آغاز کرده‌اند و به‌تدریج آن را به کارکنان بخش خصوصی و سرانجام به خویش‌فرمایان گسترش داده‌اند. پوشش تدریجی این امکان را به ساختار اجرایی می‌دهد تا قابلیت خود را برای پشتیبانی از جمعیت روبه‌رشد بیمه‌شدگان و وصول واقعی حق‌بیمه‌ها توسعه دهد. این موضوعات باید با استفاده از محاسبات آکچوئری و در نظر گرفتن مفروضاتی در خصوص رشد و تغییرات آتی پوشش در نظر گرفته شود. با این حال طرح تامین‌اجتماعی ایران دارای ویژگی‌های خاصی است که تحلیل‌گران سیاستی برای تضمین انطباق قوانین و ارقام گوناگون به آکچوئر نیاز دارند. به‌خصوص پاسخ دادن به پرسش‌هایی از قبیل اینکه: چه بخشی از درآمد شاغلان مشمول کسر حق‌بیمه خواهد بود و مبنای محاسبه مزایا به کار خواهد رفت؟ در محاسبه مزایا، نرخ جایگزینی درآمد چقدر باید باشد؟ برای احراز شرایط دریافت مزایای گوناگون، چه مدت سابقه پرداخت حق‌بیمه لازم خواهد بود؟ سن معمول بازنشستگی چیست؟ و... یکی دیگر از مسائل و مشکلات تامین‌اجتماعی در ارتباط با منابع مالی یک طرح بیمه اجتماعی حاصل از پرداخت حق‌بیمه‌ها، درآمدهای حاصل از سرمایه‌گذاری دارایی‌های طرح و گاهی یارانه‌های دولتی است. ارزیابی آکچوئری یک پیش‌بینی از مصارف طرح فراهم می‌کند به‌نحوی که بتوان نرخ‌های حق‌بیمه متفاوتی را بر مبنای روش‌های مختلف تامین مالی تعیین کرد. بازنگری دوره‌ای یک طرح جاری، بازنگری در مفروضات و روش‌ها، بازنگری پیش‌بینی‌های مالی و تحلیل نتایج گذشته از دیگر کارکردهای علم آکچوئری است. شاید عمده‌ترین کارکرد آکچوئری به اصلاحات برگردد. دخالت آکچوئر در روند اصلاحات، بستگی به ماهیت و اجرای دامنه اصلاحات دارد.  سازمان تامین‌اجتماعی هرسال می‌بایست بودجه پیشنهادی خود شامل منابع و مصارف سال بعد را برآورد و ارائه کند که به این منظور آکچوئر، پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت از درآمد سرمایه‌گذاری، حق‌بیمه‌ها، مزایا و هزینه‌های اداری انجام می‌دهد. پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت از نظر پالایش مفروضات و روش‌شناسی با ارزیابی‌های بلندمدت نوعی آکچوئری تفاوت اساسی دارند. این امر مستلزم فعالیت یک آکچوئر در ارتباط و همکاری تنگاتنگ با اقتصاددانان، حسابداران و مدیران سرمایه‌گذاری دولتی است.  در یک جمله می‌توان گفت محاسبات آکچوئری در سازمان تامین‌اجتماعی دارای وضع چندان مطلوب و مطابق انتظاری نیست. این عدم مطلوبیت، هم از نظر مفهومی قابل‌توجه است هم از لحاظ شرح وظایف بخش‌های مختلف سازمان در این حوزه. می‌توان دلایل مختلف و زیادی را برای وضع موجود آکچوئری در سازمان برشمرد. از آن جمله‌اند موارد زیر: 
عدم وجود و یا عدم تولید آمارها و اطلاعات مورد نیاز برای محاسبات، که منجر به عدم توانایی کارشناسان در انجام محاسبات جامع و کامل در حوزه آکچوئری می‌شود. عدم ارتباط بین مدیران میانی و ارشد و کارشناسان سازمان با متخصصان آکچوئری. این امر به دلایل مختلفی ازجمله به کار نبردن ادبیات ساده توسط متخصصان آکچوئری به منظور ایجاد ارتباط و از طرفی اعمال نکردن نتایج محاسبات آکچوئری در تصمیمات کلان سازمان است. وجود استانداردهای حسابداری که هیچ سنخیتی با امور سازمان ندارد. بعضا این استانداردها به‌غلط و با ناآگاهی به‌عنوان محاسبات آکچوئری به مقامات سازمان گزارش می‌شوند. در حالی که این‌گونه گزارش‌ها تنها در چارچوب خاص و برای اهداف خاص کاربرد دارند. عدم تهیه برخی جداول پایه برای محاسبات آکچوئری مانند جداول عمر و جداول تغییر وضعیت بیمه‌شدگان و مستمری‌بگیران. اصرار در تهیه نرم‌افزارهای محاسبات آکچوئری یا بومی کردن نرم‌افزارهای آکچوئری موجود در سایر نقاط جهان بدون آگاهی و کسب دانش آکچوئری، که موجب تولید گزارش‌های بی‌محتوا و نادرست می‌شود. عدم سطح‌بندی دوره‌های آموزشی و دعوت از کارکنان واحدهای مختلف بدون لحاظ محدودیت رشته تحصیلی، شغل و تخصص افراد، که منجر به ایجاد مدعیان محاسبات آکچوئری بدون دانش در سازمان شده و می‌شود. عدم وجود مراکز نظارتی علمی بر محاسبات آکچوئری که موجب تولید هر گزارشی به نام گزارش آکچوئری و ارائه آن به مقامات تصمیم‌گیر سازمان می‌شود.