رسم دیرینه ایرانیان در برگزاری باشکوه ایام نوروز و آغاز حیات دوباره طبیعت باعث شده اغلب خانواده‌های ایرانی پیش از شروع بهار برای تعطیلات نوروزی خود برنامه‌ریزی خاصی داشته باشند. در این میان برخی به دیدوبازدیدهای نوروزی و صله‌رحم با دوستان و خویشان بسنده می‌کنند و برخی گزینه مسافرت به دیگر شهرها را برمی‌گزینند. مسیر مسافرت اما براساس علایق افراد متفاوت است و علاقه‌مندان به تاریخ و آثار باستانی اصولا راهی شهرهایی چون اصفهان، کاشان، شیراز و... می‌شوند، در حالی که شهرهای شمالی اغلب یادآور جنگل و دریا هستند و علاقه‌مندان به طبیعت را به‌ سوی خود می‌کشانند. حال آنکه تاریخ شهرهای شمالی، اغلب با پیشینه‌ای چند هزارساله، زیر سایه طبیعتشان مهجور مانده و نادیده گرفته می‌شوند. بافت تاریخی نهفته در دل این شهرها اگر به صلابت بافت شهرهایی چون یزد و کاشان نباشد، چیزی کم از آن‌ها ندارد. گرگان، مرکز استان گلستان، با قدمتی 5 هزار ساله، بافتی کهن در دل خود دارد که همچون نگینی در کالبد این شهر می‌درخشد. این بافت با وسعتی حدود 150 هکتار، در ناحیه مرکزی شهر گرگان واقع است و سال 1310، پیش از بافت تاریخی بسیاری از شهرهای ایران چون یزد و کاشان و شیراز، در فهرست میراث ملی ایران به ثبت رسیده است. محدوده این بافت منطبق بر محدوده شهر استرآباد (گرگان قدیم) در دوره افشاریه، زندیه و قاجاریه است؛ دورانی که در اطراف شهر دیوار و برج و باروهایی کشیده شده بود.  به طور کلی پیشینه این بافت تاریخی به دوره‌های تاریخی زندیه و قاجاریه برمی‌گردد؛ هرچند معدود آثاری مربوط به قبل از این دوران، همچون صفویه، افشاریه و سلجوقیه نیز در آن به چشم می‌خورد. ویژگی‌های سبکی و معماری دوران زندیه و قاجاریه در سیمای کلی بافت تاریخی گرگان، چون دانه‌بندی بافت، ارتباطات فضاها در بافت، ساختار کالبدی معابر، محلات، مراکز محلات، میدانگاه‌ها و تکیه‌ها مشهود است. گرچه تغییرات زیادی از گذشته تاکنون در این بافت رخ داده است، خوشبختانه همچنان هویت و ساختار اصلی خود را حفظ کرده و پویاست. این بافت شامل سه محله اصلی به نام‌های سبزه‌مشهد، نعلبندان و میدان است. ساختار محلات و زیرمجموعه‌های آن‌ها تقریبا به حالت پیشین حفظ شده است و هر محله دارای مرکزی است که گاه به‌ صورت میدانگاه تکیه‌هاست و گاه میدانی باز که در آن عناصر شاخصی چون مسجد، حمام، مدرسه، بازارچه و درگذشته آب‌انبار و گاه گورستان برای پاسخگویی به نیازهای ساکنان محله واقع شده است. از بین محلات این بافت محلاتی مانند دربنو، میخچه‌گران، نعلبندان، سرپیر، سرچشمه، دوشنبه‌ای تقریبا ساختار اصیل خود را تا به امروز حفظ کرده‌اند. از ویژگی‌های ارزشمند این بافت تاریخی می‌توان به اصالت نسبی کالبدی بافت تاریخی گرگان، پیوستگی عناصر تشکیل‌دهنده آن از گذشته تا به امروز، و نیز وجود یادمان‌های ارزشمند معماری همچون امامزاده نور از دوره سلجوقی، مسجد جامع گرگان، کاخ آقامحمدخان، بازار نعلبندان، خانه‌های تاریخی، سایر تک‌بناها و مجموعه بناها و فضاهای شهری که علاوه بر ارزش‌های کالبدی و معماری یادآور خاطرات کهن اهالی استرآباد قدیم هستند، اشاره کرد. با گذر از بازار نعلبندان به محله سرچشمه می‌رسیم که در آن آثاری چون مجموعه باقری، امام‌زاده ‌نور، مجموعه تقوی و خانه شیرنگی واقع است. مجموعه باقری بنایی است با 1950 مترمربع وسعت و مربوط به اوایل دوره پهلوی که در سال 1379 به ثبت آثار ملی رسید و پس از مرمت قسمتی از آن تبدیل به بازارچه صنایع‌دستی شد. این بنا با دارا بودن شاخصه‌های معماری بومی منطقه از بناهای ارزشمند بافت تاریخی گرگان است که در معبری واقع شده که بازار و تکیه نعلبندان را به بنای امام‌زاده نور و تکیه سرچشمه متصل می‌کند. قدمت بنای امام‌زاده اسحاق بن موسی بن جعفر (امام‌زاده نور)، که گفته می‌شود برادر امام رضا(ع) است، به حدود قرن ششم هجری قمری و عصر سلجوقی برمی‌گردد. شکل هندسی این بنا به ‌صورت کثیرالاضلاع است و دارای تزئینات آجری، محراب گچ‌بری، دو لنگه در قدیمی و صندوق چوبی نفیسی است که متعلق به قرن ششم هجری قمری است. این اثر نیز در سال 1321 به ثبت آثار ملی کشور رسیده است. در ضلع شرقی بنای این امام‌زاده، مجموعه شیرنگی با مساحتی حدود 735 مترمربع واقع است. این مجموعه با حیاطی پر از گل و سرسبز که متعلق به دوره پهلوی اول است در سال 1379 به ثبت آثار ملی ایران رسید. این بنا سابقا مسکونی بوده که بعد از خرید و مرمت توسط اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان گلستان تبدیل به ساختمان شماره 2 این اداره کل شد و در آن به روی گردشگران باز است. در منتها علیه شرقی این مجموعه مدرسه تقوی، اولین مدرسه دخترانه گرگان، قرار دارد که به ثبت آثار ملی کشور رسیده است. از آنجایی که این مدرسه پس از مرمت تبدیل به ساختمان شماره یک اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان گلستان شده است، برای بازدید از این مدرسه تاریخی می‌توان از انتهای مجموعه شیرنگی وارد آن شد. از دیگر آثار ارزشمند بافت تاریخی گرگان مجموعه تقوی است که در همسایگی خانه شیرنگی واقع است. این مجموعه از بناهای دوره قاجار با بیش از ده حیاط است که در مساحتی بیش از 2 هزار مترمربع بنا شده و بیشتر ساختمان‌های آن دوطبقه است. این مجموعه در سال 1378 به ثبت آثار ملی درآمده و پس از مرمت به‌عنوان سازمان میراث فرهنگی شهرستان گرگان مورد استفاده و بازدید قرار گرفت. در این مقاله کوتاه سعی شد به تعدادی از شاخص‌ترین بناهای بافت تاریخی گرگان پرداخته شود، گرچه گشت‌وگذار در این بافت به اینجا ختم نمی‌شود چراکه این بافت آثار ارزشمند دیگری همچون مدرسه عمادیه (دوره صفوی)، آب‌انبارهای میرکریم و دربنو (دوره صفوی)، کاروانسرای میدان عباسعلی (دوره صفوی)، امام‌زاده نه‌تن (دوره قاجار)، کاخ آقامحمدخان (دوره قاجار)، عمارت کنسولگری روسیه (دوره قاجار)، خانه مشروطه گرگان، خانه‌های مفیدی، خراسانی، کبیر، میرشهیدی، شفیعی، برهانی، فروغی، علایی و... (دوره قاجار)، خانه‌های دارویی و فاطمی (دوره پهلوی)، و کاخ موزه سلطنتی (دوره پهلوی) را در خود جای داده است. در حال حاضر دسترسی به بافت تاریخی گرگان از طریق خیابان امام خمینی، خیابان شهدا، سرخواجه و شهید رجایی امکان‌پذیر است.

***

برای گشت‌وگذار در گرگان قدیم بهتر است از موزه صنایع‌دستی گلستان (خانه امیرلطیفی) واقع در جنوب محله چهارشنبه‌ای و متصل به محله نعبندان شروع کرد. این بنای دوطبقه با وسعتی حدود هزار مترمربع متعلق به دوره قاجاریه است که به نام مالک آن شهرت یافته است. پس از ثبت در فهرست آثار ملی کشور و تملک میراث فرهنگی مرمت و به‌عنوان موزه صنایع‌دستی استان به روی بازدیدکنندگان گشوده شده است. پس از بازدید از این موزه می‌توان با گذر از قسمتی از بازار نعلبندان به مسجد جامع که در فاصله کمی از آن واقع شده رسید. این مسجد که در سال 1311 به ثبت آثار ملی کشور درآمده متعلق به دوره سلجوقیان است با مناره‌هایی کروی که روی آن‌ها کتیبه‌ای با خط کوفی قرار دارد. این مسجد باستانی شامل یک حیاط مرکزی به فرم چهار ایوانی و چهار شبستان است که در آن‌ها تزئیناتی با ترکیبی از آجر و کاشی، کاشی هفت‌رنگ و مناره آجری به کار رفته است. پس از خروج از این مسجد به سمت دیگر اماکن تاریخی این بافت باید از بازار نعلبندان گذشت. این بازار عمده‌ترین بازار قدیمی گرگان است که در محله نعبندان واقع است. ترکیب فضای این بازار به‌صورت خطی و بدون سقف است و فقط تعدادی از راسته‌های بازار کهنه با طاق آجری و خرپا و سقف چوبی پوشیده شده است. امروزه در این بازار عمدتا میوه، سبزیجات و تره‌بار دادوستد می‌شود که سرزندگی آن کاملا حال و هوای بازارهای شهرهای شمالی را به نمایش می‌گذارد.