به تماشای مراغه
گردش در شهر گنبدها
کاوه فرود
سرزمین بزرگ آذربایجان، قصههای زیادی در دل خود دارد. شهر مراغه را باغهای سرسبز فراوانی دربرگرفته است و محصولات باغی آن زبانزد است. مراغه یکی از قدیمیترین شهرهای آذربایجان است. به نوشته دیاکونف در حدود 715 سال پیش از میلاد ناحیه کنونی مراغه جزو سرزمین دولت ماننا بوده است. شاید کمتر بدانیم بقایای یکی از بزرگترین دولتهای مغول در شهر مراغه است. سفر به مراغه یکی از گزینههای مناسب برای دیدن تاریخ در کنار طبیعت سرسبز بهاری است.
رصدخانه مراغه
جانب شمال و شمال غربی مراغه و با فاصله کمی از آخرین حد شهر، رشته ارتفاعاتی قرار دارد که تا دامنه سهند ادامه مییابد. بلندترین این ارتفاعات در کنار شهر، تپهای است رسوبی که جهت طولی آن در امتداد-شمالی جنوبی قرار گرفته است و در سمت غرب تپه کشتزارهای روستایی قرار دارد.
در دوردستها نیز نمایی از دریاچه ارومیه به چشم میخورد. این تپه همان است که مردم محلی به نام «رصد داغی» میشناسند و ویرانههای رصدخانه مراغه بر روی آن قرار دارد. تپه رصدخانه مراغه به دو قسمت مشخص تقسیم شده است. جانب شمالی که هیچ نوع اثر معماری بر روی آن بنا نشده و جانب جنوبی که تمامی مجموعه بناهای رصدخانه را دربردارد.
خواجهنصیرالدین توسی که از علما و منجمان بزرگ روزگار خود بود، در دربار هلاکوخان جایگاه ویژهای یافت. پس از فتح بغداد توسط هلاکو، با پیشنهاد خواجهنصیر برای تاسیس رصدخانه موافقت کرد و رصدخانه مراغه به همت خواجهنصیر و حمایت هلاکوخان بنا شد.
درباره ویرانی این بنا بر اثر عامل طبیعی مانند زلزله و یا دستور مستقیم و روشن یک مقام صاحب قدرت اشاره روشنی در هیچ متنی وجود ندارد، اما با توجه به وضع کلی واحدهای حفاریشده چنین به نظر میرسد که ویران شدن این مجموعه براساس یک تصمیم قبلی و دستور مقامهای معتبر صورت گرفته باشد. زیرا با توجه به اهمیت و اعتبار و شهرت این مجموعه دور به نظر میرسد که تنها به دلیل متروک ماندن اینچنین ویران شده باشد.
امروزه پس از کاوشهای باستانشناسان، در کنار این رصدخانه بر روی همان تپه، گنبدی برای رصد ستارهشناسان آماتور بنا شده است.
گنبد سرخ
در قسمت جنوب شرقی شهر مراغه یکی از قدیمیترین بناهای این شهر را میتوان دید. طبق کتیبه بنا، گنبد سرخ در سال 542 هـ.ق به دستور عبدالعزیز بن محمود بن سعد یدیم، رئیس آذربایجان، ساخته شد. گنبد بنایی مربعشکل است، متشکل از سردابه و اتاق اصلی که بر روی سکوی سنگی قرار دارد و به وسیله هفت پله به آن میتوان رسید. دخمه یا سردابه در میان سکو واقع شده و سقف آن بر روی دیوارهای جانبی و ستونی در وسط دخمه استوار شده است. ورودی گنبد شامل درگاه بلند و زیبایی است که آجرکاری پرنقشونگار ظریفی همراه با کاشیهای فیروزهای دارد که تازه در معماری سلجوقی متداول گشته بود. از ظواهر امر چنین برمیآید که مقبره اصلی درون دخمه بوده و اتاق فوقانی مسجد کوچکی برای پخش نذورات و قرائت قرآن بوده است.
برج مدور
این برج در شمال گنبد کبود واقع است و تاریخ بنای آن طبق کتیبه سال 563 هـ.ق است ولی در مورد بانی بنا و مدفون داخل آن هیچگونه اطلاعی در دست نیست. بنا ظاهری ساده دارد و از دوطبقه تشکیل شده، سردابه و اتاق فوقانی، و اگر قبری در داخل سردابه وجود داشته بهمرور زمان از بین رفته است.
سردر ورودی برج مانند گنبد سرخ دارای قاب و طاقی هلالیشکل است که درگاه را احاطه کرده و در بالای آن، زیر طاق هلالی، کتیبهای به خط کوفی با نقوش پیچیده از آجر و کاشیهای فیروزهای به چشم میخورد. تزئینات کاشی و نقوش که در بند کش بین آجرها به صورت مهرهایی با نقش الله و نقوش هندسی بهکاررفته همه و همه امتیاز خاصی به این بنا دادهاند. از تزئینات زیبای گچی اتاق فوقانی تنها بخش اندکی باقی مانده است.
گنبد کبود
به فاصله ده متری از برج مدور، برج دهضلعی زیبایی خودنمایی میکند که به گنبد کبود یا مقبره مادر هلاکو معروف است. در این برج کتیبهای وجود ندارد که مبین تاریخ بنا باشد. برخی آن را مربوط به دوره سلجوقی میدانند و تاریخ بنای آن را به سال 593 هـ.ق نسبت میدهند. عدهای نیز به علت انتساب برج به مادر هلاکو، آن را متعلق به دوره مغول میدانند.
با توجه به اینکه مذهب هلاکوخان بودایی و مذهب دوقوزخاتون، مادر وی، مسیحی بوده، انتساب این بنا با کتیبههایی از قرآن در بدنه به مادر هلاکو بعید به نظر میرسد. گنبد کبود برجی دهضلعی است که در زوایای دهگانه آن ستونی مدور با تزئینات تخمیری تعبیه شده که تا زیر طاقهای موجود ادامه مییابد. زیر قوس طاقنماها با سه ردیف مقرنس ساده و تزیینات پرکار معلقی زیبا زینت یافته است. تمام فضای داخلی مقبره با گچبری و نقاشی و کتیبهها مزین بوده که قسمت اعظم آن از بین رفته و فقط آثار کمی از آن به جای مانده است. در زیر اتاق اصلی، سردابه برج قرار دارد که در دیوار جنوبی آن کتیبهای وجود دارد که آیاتی از قرآن بر آن گچبری شده است.
گنبد غفاریه
گنبد غفاریه در جوار رودخانه صافی یکی از بناهای زیبای قرن هشتم به شمار میآید که در زمان سلطان ابوسعید بهادرخان، پادشاه ایلخانی، ساخته شده است. ظاهر بنا شبیه گنبد سرخ مربع آجری است که روی سکو و بر فراز دخمهای استوار شده است و چهارگوشه آن بهوسیله ستونهایی با تزئینات آجری زینت یافته است. درگاه ورودی بنا به سمت شمال واقع شده و دارای یک طاقنمای بزرگ و دو طاقنمای باریک و بلند در اطراف است. طاقنمای مرکزی با تزئینات معلقی مرکب از آجر و کاشیهای الوان سیاه و سفید و فیروزهای و دو کتیبه به خط ریحان آرایش یافته است.
در بالای هلال هریک از طاقنماها بهجز کتیبه، حاشیهای هست که دارای سه شکل مدور حاوی دو چوگان قرینه است. با توجه به اینکه علامت مزبور موسوم به امیر شمسالدین قره سنقر است میتوان حدس زد که این بنا مدفن یکی از امرای ممالک مصر باشد که در سال 728 هـ.ق سلطان ابوسعید او را به خاطر جلبتوجه و خشنودی ملکالناصر با دسیسه به قتل رساند و ضمن ابلاغ خبر درگذشت وی به سلطان مصر، امر کرد جنازه را در همان مقبره که شاید خود قره سنقر در زمان حیات خود ساخته باشد دفن کنند.