چقدر تحمل دارید که کسی سؤالی را از شما دو بار بپرسد؟ بار دوم با چه لحنی به او پاسخ میدهید؟ چقدر تحمل دارید که وقتی همان شخص کسی را میببیند، از رفتار شما شکایت کند و شما چیزی نگویید و باز هم با او مهربان باشید؟ ظرفیت شما برای نظافت، مراقبت، همراهی و... کسی که از عزیزان شما نیست؛ چقدر است؟ مراقبت از سالمند دشوار است؛ بهویژه اگر شخص موردنظر به مراقبتهای ویژهای هم نیاز داشته باشد. نهم مهرماه، «روز جهانی سالمند» است. به همین مناسب به بررسی آسیبهای جسمی و روانی پرستار سالمند پرداختهایم؛ شغلی که باید آن را در گروه یکی از سختترین مشاغل دنیا قرار داد.
سالمندان، دوستداشتنی هستند. اما شرایط خاص جسمی و روانی آنها باعث میشود تا ناخواسته کسانی را که از آنها مراقبت میکنند، برنجانند. به همین دلیل افرادی که به شکل حرفهای پرستار سالمند هستند و یا یکی از اعضای خانواده که مسئولیت مراقبت از آنها را به عهده گرفته، در معرض آسیبهای جسمی و روانی متعددی قرار دارند. درواقع میتوان گفت افراد- پرستارانی که از سالمندان نگهداری میکنند، دچار «فرسودگی مراقبتی» میشوند.
از مراقبت، فرسوده است
فرسودگی زمانی اتفاق میافتد که پرستار- مراقب، از نظر نیاز مالی به اندازهای که باید تأمین نشده و از سوی دیگر به دلیل کمکرسانی و مراقبت از فرد یا افراد، نیازهای جسمی- روانی خود را فراموش کند. در واقع وقتی شخصی بیش از توان جسمی و مالی خود، خدمات ارائه کند، دچار فرسودگی میشود. نشانههای فرسودگی مراقبتی به این شرح است:
تغییر در الگوی خواب که بیشتر به شکل بیخوابی یا بدخوابی دیده میشود.
از دست دادن میل و علاقه به کارهایی که پیش از این باعث شادی و آرامش شما میشدند.
جدایی از خانواده یا دوستان و علاقه به تنهایی. این افراد در جمع حاضر نشده و حضور در جمع برای آنها خوشایند نیست.
احساس ناامیدی، بیانگیزگی، کاهش آستانه تحریکپذیری عصبی- عاطفی.
ابتلای مکرر به بیماری و یا احساس خستگی، بیماری و ناتوانی.
تغییر وزن و اشتها که ممکن است با تغییر در ذائقه نیز همراه شود.
شروع عادتهای نامناسب جدید مانند گرایش به مصرف دخانیات.
فرسودگی از کجا میآید؟
1- کنترلی که نیست: بعد از مدتی، بسیاری از پرستاران دچار کمبود منابع مالی، ناتوانی در مراقبت، کاهش مهارتها متناسب با نیازهای شخصی که باید از او مراقبت کنند. درواقع با وخیمتر شدن شرایط سالمند، نگهداری از او نیز سختتر میشود.
2- سردرگم میشوند: اگر شخص مهارت لازم برای مراقبت از سالمند را نداشته باشد- برای مثال نحوه مراقبت از سالمند ابتلا به نوعی بیماری- در مراقبت و رفتار با سالمند دچار سردرگمی میشود. این حالت درصورتی که شما پرستار سالمند نباشید، ممکن است بیشتر دیده شود.
3- انتظاراتی که برآورده نمیشود: بیماران بهانهگیر میشوند. در سالمندان این عارضه پررنگتر است. به این دلیل که ترس از مرگ، نگرانی از بیتوجهی نسبت به آنها، فراموش شدن و... در سالمندان بیش از دیگر بیماران است. بنابراین در بسیاری موارد با وجود همه تلاشهای شما، بازهم سالمندان معتقدند مراقبت لازم از آنها به عمل نیامده است. انتظار بیش از اندازه و تلاش مضاعف برای برآورده کردن این انتظارات، پرستار را خسته و کلافه میکند.
نکته: این مسأله بهویژه در سالمندان مبتلا به پارکینسون و آلزایمر که بیماری پیشرونده و کلافهکننده برای سالمند و پرستار است، بیشتر دیده میشود.
چه باید کرد
1- به اندازه باشید: شما پرستار سالمند هستید اما جادوگر نیستید تا بتوانید شرایط را به حالت اولیه و کاملاً عادی بازگردانید. بنابراین در حدی که توان دارید- نه بیشتر- به سالمند کمک کنید.
2- فرصتی از آن خود: حتماً به ورزش، تفریح، ارتباط با دوستان و کارهای مورد علاقه خود بپردازید تا بتوانید انرژی لازم را برای برای انجام کار داشته باشید.
3- متناسب با کار: دریافتی شما باید متناسب با کار شما باشد. اگر اینطور نیست، حتماً برای تغییر شرایط اقدام کنید.
4- فقط در حوزه توانایی: شما برای مراقبت از سالمند، آموزشهای لازم را آموختهاید. بنابراین فقط از سالمندی مراقبت کنید که مهارت لازم برای مراقبت از سالمند موردنظر با بیماری او را فراگرفتهاید. در غیر این صورت دچار احساس ضعف و ناامیدی شده و فرسودگی شغلی به سراغ شما نیز خواهد آمد.
5- مرخصی لازم است: حتماً فرصتی را برای مرخصی خود درنظر بگیرید. این فرصت برای بازیابی توان جسمی و روانی شما ضروری است.
عضلاتی که توان ندارند
پرستار سالمند معمولاً در راه رفتن، بلند شدن و خوابیدن در رختخواب و... به سالمندان کمک میکنند. همین مسأله مشکلات جسمی بیشماری را برای پرستاران به همراه دارد که از جمله رایجترین آنها، کمردرد و درد و گزگز گردن و دستهاست. اگر به موقع به این دردها رسیدگی نکنید دچار آرتروز و دیگر عوارض عضلانی- اسکلتی خواهید شد. پرستار سالمند، نسبت به دیگر پرستاران دچار فرسودگی شغلی- روانی بیشتری نسبت به دیگر پرستاران میشوند.
چه باید کرد
1- در هنگام راه رفتن، نزدیک به سالمند حرکت کرده و سر و گردن را همتراز با ستون فقرات قرار دهید.
2- برای کمک به بلند شدن یا نشستن سالمند، پاها را به اندازه عرض شانه باز کنید و بعد به سالمند کمک کنید. این کار باعث حفظ تعادل شما و کاهش فشار روی بدن میشود. علاوه بر این پاها را نیز کمی خم کنید.
3- هنگام راه رفتن همراه سالمند، یک پا را بین پای سالمند قرار داده و یک پا را به سمت خارج قرار داده و با سالمند قدم بردارید.
4- ورزش کردن، بهویژه ورزشهای استقامتی برای تقویت عضلهها و ماهیچهها به افزایش قدرت بدنی شما و جلوگیری از آسیب جسمی کمککننده است. علاوه بر این ورزش از اضطراب شغلی شما نیز میکاهد.
5- از تمیز بودن سطح زمین، سُر و لیز نبودن اطراف تخت یا صندلی سالمند مطمئن شوید تا برای شما و سالمند خطری اتفاق نیفتد.
6- استفاده از عصا، واکر، صندلی چرخدار و.. میتواند به کاهش بار بر روی شما کاهش دهد. بنابراین برای انتقال سالمند به حمام یا سرویس بهداشتی، میتوانید از این ابزارها نیز کمک بگیرید.
7- نصب هندریل در دستشویی و حمام؛ استفاده از صندلی و دوش قابل تنظیم در حمام و وان؛ نصب دستگیره به دیواره حمام، سرویس بهداشتی، آشپزخانه و اتاق خواب سالمند علاوه بر کمک به سالمند، به کاهش بار پرستار سالمند کمک میکند.
8- استفاده از کمربند، مچبند و زانوبند در حین کمک به سالمند. این کار باعث کاهش فشار روی عضلههای این ناحیهها میشود.
آرامش را به روان برگردانید
ارتباط دائمی با بیمار، روی سلامت روان تأثیر منفی دارد. هرچه این ارتباط بیشتر و تنگاتنگتر باشد، آسیب روانی بیشتر است. بنابراین پرستار سالمند نیازمند تخلیه روانی است. برای این منظور باید ساعتهایی از روز را به کارهای شخصی و مورد علاقه پرداخته و از طرفی از درمانگر کمک بگیرید. با کاهش بار روانیای که به شما تحمیل میشود، علاوه بر اینکه روان سالمتری خواهید داشت، آستانه تحمل شما در حین کمک به سالمند نیز افزایش مییابد.
به پوست، آرامش دهید
شستوشو، ضدعفونی کردن و استفاده از بعضی مواد مانند پودر، روغنهای ماساژ و... که برای نظافت یا ماساژ سالمند استفاده میکنید، میتواند روی سلامت پوست شما تأثیر منفی داشته باشد. بنابراین علاوه بر مراقبتهای ضروری و روزانه از پوست، مانند استفاده از کرم چرب و مرطوبکننده، در صورت بروز هرگونه تغییر در پوست مانند تورم، سرخی، جوش، پوستهپوسته شدن، نشانههای قارچ پوستی و... به پزشک مراجعه کنید.