فرصت کرونا و الزام حمایت از مشاغل خانگی
این خانه، کارگاه موقت است!
بسیاری از مشاغل در حوزه خدمات و برخی از کارها در ارتباط با حوزه تولید، زمانی که در خانه انجام میشوند زمینه برخی از اقدامات شایسته در حوزه این فعالیتها مانند صرفهجویی در زمان رفتوآمد به محیط کار، اشتغال با کمترین هزینه، رشد و توسعه اشتغال و کسب درآمد لازم برای تأمین معیشت و بسیاری مواهب مقایسهای با کار در خارج از منزل را مهیا میکنند. مشاغل خانگی درست همان نوع از اشتغال است که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان حوزه اقتصاد و کار، زمینه و ظرفیت رشد و توسعه اشتغال، کاهش نرخ بیکاری، بیمهپردازی و توسعه سازمانهای بیمهای و نهایتاً گام برداشتن در مسیر توسعه اقتصاد کشور را موجب میشود.
توسعه خدمات مختلف نیازمند شهروندان در قالب خدمات و تجارت الکترونیک و سهولت برقراری چرخه فروش محصولات مختلف تولیدی در حوزه اشتغال خانگی، شرایطی است که موجبات افزایش مشاغل خانگی و کسبوکارهای آنلاین را در دهههای اخیر فراهم آورده است و در یک سال نیم اخیر زمینه گسترش بیش از پیش اشتغال خانگی با پیدایش و شیوع بیماری کرونا و الزامات به وجود آمده به دنبال محدودیتهای کرونایی و رعایت شرایط بهداشتی فراهم شده است. شرایط کرونایی کشور در مدت همهگیری این بیماری به صورتی بود که کرونا زمینه کارگاه شدن بسیاری از خانهها را فراهم کرد و حتی افرادی که در بیرون از خانه به کار و فعالیتی مشغول نبودهاند را به واسطه فراهم شدن زمینه اشتغال، به کار خانگی مشغول کرده و بر اساس آمار، رشد مشاغل خانگی در دوره کرونا بسیار قابل توجه است.
عدم وجود آمار دقیق از کسبوکارهای خانگی
یکی از زمینههای لازم در راستای سیاستگذاریهای کلان در بخش اشتغال به وجود آمار دقیق در حوزه مربوطه میشود که البته متأسفانه در حال حاضر آمار دقیقی از کسبوکارهای خانگی که بدون دریافت تسهیلات دولتی راهاندازی و مشغول به کار شدهاند، وجود ندارد. البته گفتنی است که یکی از دلایل مشاهده رشد اینگونه فعالیتها، افزایش فعالیت آنها در سایتهای فروش کالا یا شبکههای اجتماعی است. شایان ذکر است که تنها آمار رسمی که از وضعیت مشاغل خانگی در ایران وجود دارد، به مشاغلی مربوط میشود که برای شروع به کار از تسهیلات دولتی استفاده کردهاند.
افزایش ۲۵ درصدی تسهیلات دولتی در مشاغل خانگی
بر اساس آمارهای اقتصادی، دولت امسال با افزایش ۲۵ درصدی اعتبار تسهیلات مشاغل خانگی تصمیم دارد که از فعالان این عرصه حمایتهای لازم را به عمل آورد. بر اساس آنچه از سوی مرکز آمار ایران منتشر شده (آمار تعداد کل شاغلان بالای ۱۵ سال کشور در تابستان سال ۹۹)، به صورت میانگین حدود ۲۱ درصد از نیروی کار در کل کشور را شاغلان واحدهای تجارت الکترونیکی تشکیل میدهند و تعداد شاغلان در بازارهای مختلف تجارت الکترونیکی نیز حدود ۵ میلیون نفر برآورد میشود. بنا به آمار رسمی، بیش از ۸۵ درصد از واحدهای تجارت الکترونیکی از سرمایه شخصی خود جهت راهاندازی و توسعه استفاده کردهاند که بخش قابل توجهی از این واحدها در قالب مشاغل خانگی به کار اشتغال دارند.
رشد 2 برابری مشاغل خانگی در دوران کرونا
مهناز امامدادی، دبیر ستاد ساماندهی و توسعه مشاغل خانگی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در رابطه با وضعیت مشاغل خانگی در دوران کرونا میگوید: «در دنیا بعد از شیوع ویروس کرونا، مشاغل خانگی بیش از دوبرابر رشد داشتهاند. مطالعات نشان میدهد تعداد افرادی که در مشاغل خانگی کار میکردهاند، از ۱۰۰ میلیون نفر به ۲۶۰ میلیون نفر در دوران کرونا رسیده است.» به گفته امامدادی، با توجه به متفاوت بودن تعریف مشاغل خانگی در ایران نسبت به آنچه در دنیا رواج دارد، بسیاری از مشاغلی که خدمات را در منازل ارائه میدهند، در کشور ما جزو مشاغل خانگی به شمار نمیروند. این در حالی است که اگر مانند بسیاری از کشورهای دنیا این مشاغل در ایران در رده مشاغل خانگی قرار میگرفتند، اکنون آمار افراد مشغول در کسبوکارهای خانگی بسیار متفاوت بود؛ بهویژه آنکه در دوران شیوع کرونا ارائه خدمات خانگی با رشد چشمگیر همراه بوده است.
رشد ۲۵ درصدی تسهیلات مشاغل خانگی
به گفته امامدادی، در سال ۹۷ تسهیلات اعطایی بانک مرکزی به مشاغل خانگی ۸۰۰ میلیارد تومان و در سالهای ۹۸ و ۹۹ در هر سال ۲۰۰ میلیارد تومان بوده است. این میزان برای سال جاری ۲۵۰ میلیارد تومان در نظر گرفته شده که نشاندهنده افزایش ۲۵ درصدی در مقایسه با رقم سال ۹۹ است. در حال حاضر بر اساس قانون مشاغل خانگی، ۳۲۳ رشته به عنوان مشاغل خانگی شناسایی شدهاند. این رشتهها هر سال بازنگری میشوند؛ بنابراین تعداد رشتههایی که به عنوان مشاغل خانگی شناسایی میشوند، هر سال متفاوت است.
آمار مشاغل خانگی و افراد فعال در این حوزه
طبق آنچه دبیر ستاد ساماندهی و توسعه مشاغل خانگی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام کرده، آمار سال ۹۵ تا ۹۹ نشان میدهد حدود ۱۴۷ هزار نفر از ستاد توسعه مشاغل خانگی وزارت کار تسهیلات دریافت کردهاند. در این مدت با تکیه بر این تسهیلات برای حدود ۲۲۴ هزار نفر شغل ایجاد شده است. علاوه بر ستاد توسعه مشاغل خانگی دستگاههای دیگر مانند توسعه مشاغل روستایی، کمیته امداد امامخمینی (ره)، سازمان بهزیستی و... هم تسهیلاتی به متقاضیان مشاغل خانگی ارائه میدهند که با افزودن آمار این دستگاهها به ستاد مشاغل خانگی، طی بازه زمانی یاد شده مجموعاً ۲۹۸ هزار نفر برای مشاغل خانگی وام دریافت کرده و ۳۸۲ هزار نفر نیز در رشتههای مشاغل خانگی مشغول به کار شدهاند.
مشاغل خانگی؛ فرصت یا تهدید
رئیس کانون عالی انجمنهای صنفی کارگران کشور در ارتباط با ماهیت مشاغل خانگی و نوع نگاه دولتها به این نوع اشتغال گفت: «اشتغال به کارهای حوزه مشاغل خانگی هم میتواند فرصت باشد و هم اینکه میتوان به چشم تهدید به آن نگاه کرد.» ناصر چمنی اضافه کرد: «مردم از شرایط به وجود آمده در دوران همهگیری بیماری کرونا استفاده و زمینه اشتغال خانگی را با کمترین امکانات برای خود فراهم کردند. به عنوان مثال میتوان به تولید ماسک در دوره کمبود آن در کشور و همکاری وزارت صمت برای تولید این محصول و دیگر وسایل بهداشتی اشاره کرد که با برداشتن بوروکراسیهای دستوپاگیر، شرایط ایجاد کارگاههای کوچک خانگی و تولید محصولات مختلف فراهم شد.» این فعال حوزه کار در ادامه اظهار داشت: «اگر حمایت و برنامهریزی دقیق در ارتباط با مشاغل خانگی در کشور صورت گیرد و با اتمام دوران کرونا شاهد سقوط و تعطیلی کسبوکارهای خانگی شکل گرفته در این دوره نباشیم، بدون شک موفقیتی برای مردم و دولت خواهد بود و باید توجه داشت که بدون اینکه هزینهای از طرف دولت برای برقراری این بخش از اشتغال هزینه شده باشد، شاهد رشد و ترویج این نوع اشتغال خواهیم بود.» چمنی بیان کرد: «در واقع با این اقدامات، این مردم بودند که با هزینههای شخصی اقدام به افزایش آمار اشتغال در کشور کردهاند و اگر برنامهریزی و سیاستگذاری لازم برای حمایت و ساماندهی مشاغل خانگی در کشور صورت نگیرد، بعد از اتمام کرونا نیز شاهد از بین رفتن بخش بزرگی از این شغلها خواهیم بود.»
تأمین معیشت از طریق مشاغل خانگی
رئیس کانون عالی انجمنهای صنفی کارگران کشور در ادامه تصریح کرد: «باید به این نکته توجه داشت که در حال حاضر تعداد زیادی از خانوادهها از این طریق در حال تأمین معیشت خود هستند و در صورت عدم مدیریت اثربخش در این حوزه، جمعیت فعال در این حوزه به جمعیت بیکاران اضافه خواهند شد.» وی با اشاره به نقش دولت در حمایت از مشاغل خانگی بیان کرد: «دولتمردان باید در وزارتخانههای صمت و تعاون، کار و دیگر نهادهای مرتبط با تشکیل کارگروههایی، مدیریت و شریط مشاغل خانگی بخصوص آن دسته از مشاغل خانگی که با وجود کرونا ایجاد شدهاند را مورد بررسی قرار دهند و با تخصیص تسهیلات کمبهره در تلاش برای گسترش این نوع اشتغال در کشور باشند.» وی گفت: «در این زمینه میتوان به این نوع اشتغالها که با هزینههای اندک ایجاد شدهاند، با تخصیص تسهیلات اندک مانند وام و... نسبت به حفظ آنها کمک کرد؛ در غیر این صورت ما قطع زنجیره تأمین معیشت بخش بزرگی از فعالان مشاغل خانگی را در جامعه شاهد خواهیم بود.»