مدیریت همهگیری در سوئد چگونه اتفاق افتاد؟
بدون ماسک، در مقیاس یک کشور
در یک بعدازظهر مارس سال 2020، پرستاری به نام آنجلیکا ژولاربو، در دفتر کار خود در یک دبیرستان در استکهلم، پذیرای یکی از دانشآموزان با شکایت از سردرد شد. تشخیص پرستار خستگی بود. اگرچه در ماه پیشین، کرونا در سراسر اروپا دیده شده بود، اما مدارس در سوئد همچنان باز بودند. در حالی که ژولاربو خم شد تا دمای بدن دانشجو را اندازهگیری کند، دانشآموز سرفهای کرد و گفت: «برای من کرونا تشخیص دادهاند.» پس ژولاربو به دانشجو دستور داد فوراً به خانه برود. او گفت: «حتی برای برداشتن کیفات به کلاس برنگرد. ما آن را برایت خواهیم فرستاد.» چهار روز بعد، ژولاربو با تب و سردرد بیدار شد. او آنقدر خسته بود که نتوانست چند روز از اتاقاش بیرون برود. فردای آن روز، بعد از رفتن فرزنداناش به مدرسه، چای درست کرد و روی کاناپه نشست، وقتی با صدای بازگشتن فرزندان از مدرسه به هوش آمد، چای سرد شده بود. پس از 9 روز، دو روز از آخرین علامت، دوباره به کار خود بازگشت، اما یک هفته بعد سردرد و تب مجدداً به سراغاش آمد و او باز خود را در دفترش حبس کرد.
موسی حسنوند
مخالف ماسک هستم!
بیماری ژولاربو در یک زمان مهم برای سوئد رخ داد. در حالی که ممنوعیت سفر و رفتوآمد در سایر نقاط جهان در جریان بود، رستورانها، فروشگاهها، موزهها، مهدکودکها و مدارس ابتدایی در سوئد همه باز بودند! البته مردم به ماندن در خانه و کاهش مسافرت تشویق میشدند، اما برای هیچکدام اجباری وجود نداشت. زدن ماسک توصیه نمیشد و به ندرت در خیابان کسی را میتوانستی با ماسک ببینید. رفتوآمدهای خانوادگی برقرار بود و تا پایان ماه مارس (اواسط فروردینماه سال 99)، مهمانیهای 500 نفره هم غیرمجاز نبودند! آندرس تگنل، متخصص بیماریهای عفونی و معمار اصلی سیاستهای مبارزه با شیوع ویروس کرونا در سوئد در مصاحبه خود با شبکه 4 انگلیس در همین زمینه گفت: «مخالف استفاده از ماسک هستم؛ چراکه اغلب ماسکها کمکی به عدم انتقال ویروس نمیکنند و تنها باعث میشود شهروندان به صورت کاذب احساس ایمنی کنند.» به گفته آندرس تگنل این موضوع «بسیار خطرناک» است. تگنل در طی سالهای اپیدمی ابولا در سال 1995 در زئیر کار میکرد و قبل از استخدام توسط آژانس بهداشت عمومی سوئد، در سال 2013 به عنوان متخصص بیماریهای عفونی برای اتحادیه اروپا خدمت کرد. قانون اساسی سوئد به سازمانها استقلال فوقالعادهای میبخشد، بنابراین تگنل و آژانس بهداشت عمومی بسیاری از اقدامات مهارکننده ویروس کرونا را به عهده داشته و طبق قانون اساسی، دولت قدرت کمی در اعمال محدودیتها دارد. دکتر تگنل 64 ساله معتقد است ایجاد قرنطینه منطق علمی ندارد. موضع او در میان موجی از توصیه برای ماسک و قرنطینه یک حرکت حیرتانگیز است، اما او گفته اگر سایر کشورها به جای سیاستمداران توسط متخصصان هدایت میشد، کشورهای بیشتری سیاستهای سوئد را اجرا میکردند.
مثل سوئد باش
شاید تظاهرات فعالان جناح راست در مینهسوتا در اعتراض به قرنطینه هم در همین راستا باشد؛ چراکه تظاهرکنندگان تابلوهایی با عنوان «مثل سوئد باش» را در دست داشتند. تگنل 63 ساله، به آرامش بیش از حد و خونسردی معروف است. به خاطر استراتژی سهلگیری خود، در اوایل، زیر فشار زیاد و هدف حملات فراوان بود، کمکم فشارهای داخلی تبدیل به حمایت شد، اما انتقادات خارجی همچنان ادامه دارد. با این حال، وی همچنان بر استراتژی خود مبنی بر زندگی عادی با کرونا پافشاری میکند. در داخل سوئد، تگنل به نمادی از اجرای یک وضعیت استثنایی تبدیل شده و هواداراناش او را به دلیل تسلیم نشدن در برابر سیاستمداران میستایند. این کار تا آنجا پیش رفته که ماسک زدن در سوئد به عنوان نشانهای از ضدیت با علم تلقی میشد. استفان لوون، نخستوزیر سوئد به عنوان بالاترین مقام اجرایی کشور، فقط حرفهای تگنل را تکرار میکرد. وی که معمولاً هرچند روز یکبار مصاحبه میکند، صرفاً به مردم توصیه میکند که به حرفهای مقامات بهداشتی گوش کنند و صرفاً به خاطر همین توصیههای پدرانه، افزایش شدیدی در محبوبیتاش رخ داده است. افتخار سوئدیها این است که متخصصان پشت فرمان نشستند و سیاستمداران پشت سر آنها قرار میگیرند. تگنل، هر روز مورد مخاطب رسانههای داخلی و خارجی است. وی در آخرین مصاحبه خود درباره نقش چین و ایتالیا در گسترش کرونا، نظر منصفانهای بیان کرد. وی گفت: «هشدارهای زودهنگام چین را جدی نگرفتیم.» تگنل در مصاحبه با تلویزیون دولتی سوئد خاطرنشان کرد: «هشدارهای اولیه از چین دریافت شد، اما هیچکس جدی نگرفت. چون چنین هشدارهایی هرازچند سال در نقاط مختلف دنیا صادر میشود. آنها در روزهای نخست، این بیماری را یک آنفولانزای جدید یا یک سینهپهلوی عجیب میدانستند که به سادگی میتوان بر آن غلبه کرد. به همین خاطر کسی خطر شیوع را به این بزرگی تصور نمیکرد.» وی در یکی از مصاحبههای خود در مردادماه سال 99، بازهم گفت: «تا وقتی که واکسن ساخته نشود، مشکل ما با ویروس ادامه دارد، حتی اگر ما به ایمنی گروهی هم رسیده باشیم، از دست این بیماری رها نخواهیم شد. پس تنها راه متوقف کردن بیماری برای درازمدت، واکسن است.»
ماسک، مانع نیست
آنجلیکا ژولاربو، پرستار سوئدی همکاران زیادی دارد که به بیماری کرونا مبتلا شدهاند، اما در بین آنها، فقط وضعیت وی وخیم شد. او به خبرنگار نشریه نیویورکر گفت: «من ترجیح میدهم به جای نخستوزیری که از مسائل بهداشتی و پزشکی بیاطلاع است، متخصصان پزشکی تصمیم بگیرند.» ژولاربو اکنون در بیمارستانی در 70 مایلی غرب استکهلم با بیماران مبتلا به کرونا کار میکند. او میگوید: «من هرگز اینگونه خسته نشده بودم.» با این حال، او به مدل مدیریت آژانس بهداشت عمومی سوئد افتخار میکند. آژانس بهداشتی سوئد به مردم اعلام کرد که شواهد کافی مبنی بر جلوگیری از انتقال ماسک وجود ندارد و فاصلهگیری کار بهتری است. ماسک ممکن است بهانهای برای عدم فاصله مناسب باشد و بسیار خطرناک خواهد بود.
ایمنی گلهای
تگنل در ماه مارس سال گذشته با افزایش موارد ابتلا، رویکرد کشور در مورد همهگیری را معرفی کرد. نامههای الکترونیکی داخلی که توسط امانوئل کارلستن روزنامهنگار مستقل به دست آمده نشان میدهد که دولت استراتژی ایمنی گلهای را بررسی کرده است. تگنل در همان ابتدا پیشنهاد کرد که باز نگهداشتن مدارس میتواند به جوانان و افراد سالم کمک کند تا ایمنی را زودتر به دست بیاورند. او در پاسخ به پزشکان فنلاندیاش که خاطرنشان کردند مدلهای آنها آلودگی در افراد مسن را 10 درصد کاهش میدهد، گفت: «10 درصد ممکن است ارزش آن را داشته باشد؟» با این حال به نظر میرسد سوئد در وهله نخست از طریق ترکیبی از نتایج غیرمعمول علمی، عملگرایی و فرهنگ داخلی، در انتخاب راهبرد نهایی خود تصمیم گرفته باشد. هیچکدام از متخصصان همهگیرشناسی تصور نمیکردند که قرنطینه میتواند یک راهحل طولانیمدت باشد. دیوید نابارو، نماینده ویژه سازمان ملل در امور کرونا در سازمان بهداشت جهانی به خبرنگار نیویورکر اعلام کرد: «قرنطینه اقدامی موقتی است که شما برای خرید وقت انجام می دهید.» اما اکثر کشورها نتوانستند ویروس را تحت کنترل بگیرند و تصمیم گرفتند تا زمانی که واکسن در دسترس نباشد مقررات قرنطینه بگذارند. این موضوعی بود که برای تنگل قابل قبول نبود. او همچنین از فشار برای ماسک زدن جلوگیری کرد. البته در طی شیوع همهگیری، شواهدی برای اهمیت ماسک در جلوگیری از کرونا جمعآوری شده است. این تجزیه و تحلیل در آلمان نشان داد که ماسک حدود 45 درصد از عفونتهای کرونا را کاهش میدهد. مطالعه دیگری که در ایالات متحده انجام شده، نشان میدهد رشد روزانه عفونتها در ایالتهایی که برای چندین هفته متوالی از ماسک استفاده کردهاند، دو درصد کمتر بوده است.
قضاوت، یک سال بعد
تا پایان بهار گذشته، سازمان بهداشت جهانی، مراکز کنترل بیماری و سایر گروهها به این نتیجه رسیدند که شواهد کافی برای کارایی ماسک وجود دارد و آن را توصیه کردند. البته تگنل هنوز هم راضی نیست. در میانه بهار سال گذشته، او نامهای به مرکز کنترل بیماریهای اتحادیه اروپا نوشت و از آنان دلایل توصیه ماسک را خواستار شد. او گفت: «استدلال و شواهد در مورد اثر ماسک برای محدود کردن گسترش از افراد بدون علامت مشخص نیست.» در واقع استدلالهای مخالف هم به همان اندازه قانعکننده است.
یوهان گیسک، رئیس سابق اپیدمیولوژی سوئد، معتقد است میزان مرگومیر ناشی از عفونت کرونا در سوئد، بسیار بسیار کمتر از آنچه در رسانهها برای کشورهای دیگر جهان گزارش میشد، است. او افزود: «من فکر میکنم این حداکثر مانند یک آنفولانزای شدید باشد. البته (آژانس بهداشت عمومی سوئد بعدها نشان داد که این مقایسه درست نبوده) است». وی گفت: «تفاوت بین سوئد و کشورهای دیگر این است که دولت سوئد اوایل ژانویه تصمیم گرفت که اقدامات باید مبتنی بر شواهد باشد. هنگامی که شروع به بررسی تدابیری میکنید که توسط سایر کشورها انجام میشود، میبینید که تعداد بسیار کمی از آنها دارای شواهد هستند.»
تگنل هم گفت با همتایاناش در انگلیس که برای محدودیتها برنامهریزی میکردند، در تماس نزدیک بوده، اما موارد در انگلیس به سرعت افزایش یافت. در ابتدای بهار سال گذشته، دانشمندان کالج امپریال لندن، مقالهای را با تکیه بر یک مدل اپیدمیولوژیک منتشر کردند که پیشبینی میکرد در صورتی که قرنطینه سنگین اعمال نشود، بیش از 500 هزار انگلیسی در اثر عفونتهای ناشی از ویروس کرونا جان خود را از دست خواهند داد. یک هفته بعد، نخستوزیر انگلیس، بوریس جانسون اعلام کرد که دولت، مدارس و رستورانها را همگام با سایر مراکز اروپا تعطیل خواهد کرد. تگنل در این باره به خبرنگار نیویورکر گفت: «این کمی ناامیدکننده بود. ما واقعاً امیدوار بودیم که بتوانیم این بحران را با هم پشت سر بگذاریم.»
سوئد کشوری 10 میلیون نفری است و تقریباً 20 درصد سوئدیها در استکهلم، پایتخت این کشور زندگی میکنند. در بهار سال گذشته، یک مقاله از دانشگاه اوپسالا که با اقتباس از مدل کالج امپریال منتشر شده، پیشبینی کرد که طبق استراتژی سوئد، 50 درصد سوئدیها با بیماریهای زمینهای و گروههای حساس در طی 30 روز آلوده شده و بیش از 80 هزار مرگ تا میانه تابستان اتفاق خواهد افتاد. تگنل یکسری اصلاحات جزیی در سوئد اعمال کرد. بازدید از خانههای سالمندان ممنوع شد و مردم اجازه نداشتند در گروههای بزرگتر از 50 نفر جمع شوند. تگنل در واکنش نیز گفته بود کشتهها بر او سنگینی میکند، اما او ثابتقدم ماند و اغلب در مصاحبهها میگفت: «قضاوت در این مورد باشد برای یک سال بعد.»