گفتوگو با فاطمه عیدیون نخستین زن هنر نقشآفرینی بر روی علم و علامت
نقشآفرینی هنر، در بازار علمسازان
فاطمه علی اصغر
عَلَم و علامتسازی را هنری مردانه میدانند؛ مردانه و ناشناخته. کمتر کسی راه و رسم این هنر را میشناسد و با ریزهکاریهای آن آشناست. فاطمه عیدیون نخستین زنی است که پا به این عرصه گذاشته است. کارگاهی خصوصی در خانهاش راه انداخته و روزبهروز کارش را بیشتر توسعه میدهد و او را در بازار علمسازان میشناسند. فاطمه زمانی کارش را شروع کرد که کسی باور نمیکرد یک زن بتواند به این کار ورود پیدا کند. حالا بعد از گذشت 8 سال، سفارش کارهای او افزایش یافته و او در این حوزه بسیار توانمند شده است. او که این هنر را از پدرش آموخته، حالا ادامهدهنده راه پدر در میان فرزندانش است. علاقهاش به این هنر ثابت کرد که این کار زن و مرد ندارد و تنها عشق و علاقه میتواند میزان موفقیت را تضمین کند. فاطمه حالا به همراه همسرش کارها را پیش میبرد. یکی از بزرگترین برنامههای او «ثبت ملی» این هنر است و اینکه به هنرجوها در این زمینه آموزش بدهد. او توانسته هنری ازیادرفته را زنده کند و نخستین قدمها را برای گسترش آن بردارد. ورود به این هنر میتواند ورود به کسبوکاری جدید و جالب باشد.
هنری ناشناخته و بازاری جدید
لیسانس طراحی سنتی دارد و علمسازی را از پدرش آموخته. آموزش دوران کودکی و تعلیمات دوره جوانی با هم درآمیخته تا از فاطمه عیدیون چهره شناختهشدهای در این رشته کمتر شناختهشده بسازد. 29ساله است، خوشنویسی میکند و نقوش سنتی را روی علامتهای مذهبی طرح میزند: «این هنر شیوه و روش خاصی دارد که در میان هنرهای سنتی ناشناخته است. معمولا آن را با قلمزنی اشتباه میگیرند چون آن را نمیشناسند، برای همین هم است که بارها و بارها برای خیلیها توضیح دادم که این هنر قلمزنی نیست.»
این هنر «سوزنزنی» است اما جالب اینجاست که کمتر کسی در عرصه هنرهای سنتی بهخوبی با این رشته آشناست و اصلا میداند که روش کار آن به چه صورت است: «من بارها و بارها با خیلیها درباره این هنر صحبت کردم اما کمتر کسی واقعا روش کار آن را میداند، بهجز عدهای محدود در بازار علامتسازان.»
برای همین هم هست که خانم عیدیون تلاش میکند این هنر را در فهرست میراث ملی ایران ثبت کند: «میخواهم با ثبت ملی آن، این هنر را جاودانه کنم و مانع فراموشی تدریجی آن شوم. از سوی دیگر وقتی جایگاه رسمی و مشخصی برای این هنر تعریف شود، هنرجوها به آن علاقهمند میشوند و خواستار یادگیریاش میشوند. مردم از این کار بهشدت استقبال میکنند و بازار خوبی دارد. همین حالا هم خیلیها میخواهند در این زمینه ورود پیدا کنند. استقبال از این کار نشان میدهد که اگر کسی این هنر را بیاموزد میتواند کسبوکار خوبی راه بیندازد و آوردن ایدههای نو در آن نهتنها این هنر را زنده میکند بلکه میتواند آن را وارد زندگی مردم هم کند.»
ایدههای جدید در سوزنزنی
«علامتساز تیغهها را میسازد و بعد من سوزنزنی و نقشهای اسلیمی را روی آن اجرا میکنم. یعنی روی زمینه کار، که آهن یا فولاد است، طرح میاندازم و با مخلوطی از لاکالکل و جوهر یا قلم چوبی روی طرح را پُر میکنم و هر خطی که در مدل میبینم سریع اجرایش میکنم. پس از خشک شدن جوهر، کارها را در تشت آب و اسید میخوابانم. اسید قسمتهای خام خالی را میخورد و به قسمتهایی که با لاک و الکل پر شده نمیتواند نفوذ کند و زمانی که خشک میشود برجستگی بر جا میماند.» عیدیون مرحلهبهمرحله کار سوزنزنی را شرح میدهد. کاری که با جان و دل از پدرش آموخته است. میگوید: «همه فکر میکنند این کار فیزیکی است، ولی اینطور نیست و بر اساس فعلوانفعالات شیمیایی کار به نتیجه میرسد که بسیار آن را جذاب میکند.»
کاربردیترین استفاده از این هنر در علامتها و علمهای عاشورایی است: «از علمهای عاشورایی گرفته تا کلاهخود و شمشیرها را با این روش میتوان نگارگری کرد. کاری بسیار زیباست. من خودم روی علمهای کربلا و شمایلها طرح میزنم. البته میتوان این ایدهها را روی هر شیء فلزی پیاده کرد. ظرافتهایی این کار دارد که خیلیها را متعجب میکند.»
عیدیون از الگوهای زیادی استفاده میکند، ایدههایی همچون کتیبهنویسی، گلمرغ و ترنج: «شغل اصلی من خوشنویسی و پرداختن روی نقوش سنتی است. پدرم زمانی کارگاه بزرگی داشت. بعد از فوت او کارگاه تعطیل شد. حالا من هشت سال است کارگاه خصوصی خودم را در خانه راه انداختهام و به همراه همسرم در این زمینه کار میکنم. ابتدا ورود به این کار بهعنوان یک زن خیلی سخت بود، چون کاری مردانه شناخته میشود، ولی من به آن ورود پیدا کردم. اوایل نگرانی زیادی داشتم اما با عشق و پشتکار ادامه دادم و حرفهای اطرافیان نتوانست ناامیدم کند و همین باعث شد خیلی زود شناخته شوم. دهانبهدهان نامم گشت و حالا خیلیها برایم سفارش کار میآورند. هرماه کار دارم. در چندین نمایشگاه شرکت کردهام و کارهایم دیده شد. مهمتر از همه وقتی بود که مردم با اشتیاق از این کار استقبال میکردند و میخواستند در این زمینه آموزش ببینند.»
توسعه کارگاه
عیدیون بعد از پروژه ثبت ملی هنر سوزنزنی و راه و روش سنتی آن، دنبال توسعه و گسترش کارگاهش است. او یکی از مهمترین راههای گسترش این هنر را افزایش کارآموزها و هنرجوها در این زمینه میداند. برنامه منسجمی برای آموزش این هنر دارد و معتقد است این هنر میتواند به شیوههای متعدد وارد بازار کسبوکار شود.
این هنر به دلیل اینکه به چند کارگاه تقسیم میشود، یعنی علامتسازی، نقشزنی و آبدیده کردن کارها، هنر سنتی مهمی در عرصه کارآفرینی است و از آنجایی که تاکنون در این زمینه کمتر کسی به صورت جدی فعالیت کرده، فضای مناسبی برای توسعه و گسترش دارد: «من تمام تلاشم را برای گسترش این کار میکنم. با اینکه کارگاه کوچکی دارم ولی این کارگاه چشمانداز بزرگی دارد و من در این زمینه راه را برای زنان زیادی باز کردم و آنها هم در صورت علاقه میتوانند به این کار ورود پیدا کنند و موفق شوند.»