اگر با مواد شیمیایی سروکار داریم، با چه خطرهایی مواجه هستیم و باید چه نکاتی را رعایت کنیم؟
جلوی خطر را قبل از اتفاق بگیریم
به بوی الکل تقریباً عادت کردهایم؛ چراکه نزدیک به یک سال است که حیات ما به الکل گره خورده است؛ اما بازهم با هر بار استشمام بوی آن، حال دگرگونی پیدا میکنیم. بوی واکس، بوی نفتالین، بوی حشرهکش، بوی بنزین و... بوهای تند و آزاردهندهای هستند که اگر برای مدتی آنها را استشمام کنیم، دچار سردرد و احتمالاً حالت تهوع و سرگیجه میشویم. حالا تصور کنید همیشه در معرض بوهای مختلف متصاعد شده از مواد شیمیایی قرار داشته باشیم. شاید بعد از مدتی واکنش سیستم تنفسی ما در مقابل این بوها به نظر عادی برسد، اما حقیقت این است که اثر خود را روی مجاری تنفسی، پوست دست و صورت برجای میگذارند. بنابراین میخواهیم در این روزهایی که بیش از هر زمان دیگری سیستم تنفسی به دلیل وجود ویروس کرونا در معرض آسیب و خطر قرار گرفته، درباره آسیبهای ناشی از کار در کارخانهها و آزمایشگاههای مواد شیمیایی صبحت کرده و در بخش دوم نیز راهکارهایی جهت جلوگیری از این آسیبها ارائه دهیم.
پژمان سلطانی روزنامهنگار و مترجم
تماس با مواد شیمیایی به شکل گسترده میتواند روی بخشهای مختلف بدن اثر بگذارد. عوامل زیانبار کار در محیط با مواد شیمیایی را میتوان به فیزیکی، بیولوژیکی و سایکولوژی یا آسیبهای روانی تقسیمبندی کرد. دلیل آن هم میل ترکیبی بالای این مواد بوده و بدن ما نیز میزبان خوبی برای پذیرش آنهاست. به همین دلیل مواد شیمیایی میتوانند به شکل گسترده روی بخشهای مختلف بدن اعم از جسم و روان ما اثر بگذارند. هرچه ماده شیمیایی فعالتر باشد، اثر زیانبخش آن از چند دقیقه تا چند سال بعد بروز کرده و ادامه مییابد.
نشانههای عمومی مهم است
اگرچه انواع مسمومیتها، آلودگی یا بیماریهای ایجاد شده با مواد شیمیایی، نشانه خاصی دارند؛ اما معمولاً نخستین نشانهها، عمومی بوده و در میان بیشتر آنها مشترک است. از نشانههای عمومی میتوان به سرگیجه، حالت تهوع، سوزش در ناحیه دستگاه گوارش یا دستگاه تنفس، سوزش و آبریزی از چشم و بینی، التهاب چشم، احساس خفگی، حساسیت پوستی، التهاب پوست و سایر نقاط بدن، تنگی نفس و بیقراری اشاره کرد.
به شکل محرک اثر میگذارند
کافی است دستها را با صابونی که مناسب پوست نیست، بشوییم. کمی بعد اثر منفی آن را روی پوست به شکل قرمزی یا خارش پوست خواهیم دید. تماس با مواد اسیدی و قلیایی اعم از آلی، کانی و املاح فلزی و حلالها با پوست، باعث تحریک آن میشود. قرمزی، تورم، سوزش، خارش و احساس ناآرامی در پوست از عوارض اولیه تماس با مواد شیمیایی است. در صورت تکرار تماس، تاول و زخم پوستی ایجاد میشود. در اینجا به این دو مورد توجه کنید:
محرکهای سریع: سود سوزآور، اسید سولفوریک، گاز دیاکسید اتیلن، اسید نیتریک و کلرور قوی و اثرگذار هستند. تأثیر آنها ممکن است لحظهای یا ظرف چند ساعت بروز کند.
محرکهای کند: حلالهایی مانند الکل، اسیدها و اسیتونها و صابونها؛ از محرکهای کند اثر بوده و تأثیر آنها بعد از تماس مکرر و بعد از چند روز ظاهر میشود.
اثر محرکها در بخشهای فوقانی
بخشهای مختلف بدن در مقابل عوامل محرک (مواردی که به آن اشاره شد) واکنشهای متفاوتی به این شرح دارند:
دستگاه گوارش: اثر بخارهای اسیدی بر بخشهای فوقانی دستگاه گوارش به شکل فرسایش مینا و عاج دندان و در نهایت باعث پوسیدگی دندانها میشود.
دستگاه تنفس: سوزش و آبریزش بینی و در مراحل پیشرفته سوراخ شدن تیغه میانی بینی از عوارض مواد شیمیایی بر بخشهای فوقانی دستگاه تنفس است. این اثر در حلق، حنجره، مجاری تنفسی و ریهها نیز دیده میشود. در این بخشها شاهد ایجاد سرفه، خلط و تنگی نفس هستیم.
بینایی: سوزش، خارش، فرار از نور و التهاب چشمها از عوارض تماس با مواد شیمیایی یا بخار آنهاست.
پوست: حساسیت، قرمزی، سوزش و خارش، کهیر و در نهایت زخم و تاول و درصورت ادامه، ابتلا به سرطان پوست، از عوارض تماس با مواد شیمیایی محرک است.
به شکل عامل حساسیتزا اثر میگذارند
این عارضه، یعنی حساسیت ناشی از تماس با مواد شیمیایی یا بخار آنها، بیشتر در پوست و دستگاه تنفسی دیده میشود و در این بین بخشهای دیگر هم بینصیب نمیمانند. صنعت داروسازی و پلاستیکسازی از شاخصترین صنایع زمینهساز ایجاد آسم هستند. به این موارد دقت کنید:
آنزیمها: ترکیبهایی که در پودرها یا مایعهای شستوشو یا ضدعفونیکننده وجود دارند، حساسیت ایجاد میکنند. این حساسیت، پوست و دستگاه تنفسی را دچار آسیب و حساسیت میکند.
فرمالدئید: این ماده در غلظت کم، حساسیتزا و در غلظت بالا، محرک است.
فلزات: املاح پلاتین که به عنوان کاتالیزور در عکاسی، صنایع شیمیایی و داروسازی کاربرد دارد، باعث ایجاد حساسیت میشود.
سریسین: که در آرایشگاهها و صنعت ابریشمسازی استفاده میشود، میتواند اثر حساسیتی داشته باشد.
صنعت رنگ و نساجی: مواد بهکار رفته در رنگ، لاک و چسبها و... می توانند باعث ایجاد «برونکواسپاسم» یا نوعی آسم ریوی ناشی از تماس با این مواد یا بخار آنها شوند.
صنعت داروسازی: در این صنعت سروکار با مواد شیمیایی بسیار زیاد است؛ اما آنتیبیوتیکها به شکل شاخص زمینهساز بروز آسم هستند.
صنعت پلاستیکسازی: مواد افزودنیای که به عنوان سختکننده یا کاتالیست استفاده میشوند، زمینهساز بروز مشکلاتی در دستگاه تنفسی هستند. در این خصوص سازنده و مصرفکننده هر دو در خطر هستند.
به شکل دزد ظاهر میشوند
بخار مواد شیمیایی باعث دزدیده شدن اکسیژن از هوا و جایگزین شدن مواد حساسیتزا و خفهکننده، ظاهر میشوند. در واقع حداقل میزان اکسیژن موجود در فضای تنفسی نباید از 18 درصد حجمی در فشار جو طبیعی، کمتر باشد. گازهایی مانند هلیوم، متان، اتیلن، استیلن، آرگون، اتان، هیدروژن، نئون، پروپیلن، پروپان همگی در گروه خفهکنندههای ساده، دستهبندی میشوند. این گازها، به خودی خود، سمی نیستند؛ اما بالا رفتن حجم آنها به نسبت فضا و میزان اکسیژن موجود میتواند باعث تنگی نفس و خفگی شود.
به شکل سرطانزا ظاهر میشوند
آخرین مرحله آسیب هر ماده شیمیایی، درگیر کردن عضو یا اعضای بدن با سرطان است. در واقع تماس مکرر و طولانیمدت با عوامل محرک یا حساسیتزا، زمینهساز ابتلا به سرطان است. بنابراین با بروز نخستین نشانههای واکنش بدن به مواد شیمیایی باید به سرعت به متخصص مراجعه کرد.
برای مراقبت چه کار کنیم؟
1- از وسایل محافظتی شامل لباس کار، دستکش، ماسک و... استفاده کنید. در تمام طول کار این وسایل محافظتی را از خودتان جدا نکنید.
2- بعد از پایان کار، لباسها را درآورده و در مکان مناسبی بگذارید. لباسها آلوده به مواد هستند. اگر امکان شستن لباسها و یا دورانداختن آنها وجود دارد- در وسایل یکبار مصرف- حتماً آنها را دور انداخته و بههیچوجه وسیله یکبار مصرف را دوباره استفاده نکنید.
3- حتما دست و صورت را بعد از اتمام کار بشویید. به هیچوجه تا پیش از این کار دستتان را به اجزای صورت یا بدن نزنید. ضمن اینکه خوراکی هم نباید مصرف کنید.
4- دستگاه های تهویه محل کار را حتماً روشن کنید. اگر مشکلساز نیست، حتماً پنجرهها را هم باز کنید تا هوای تازه جریان داشته باشد.
5- از گلها کمک بگیرید. بعضی از گیاهان، خاصیت جذب آلاینده و تمیز کردن آلودگی هوا را دارند. بهتر است در محل کار، چند عدد از این گلدانها داشته باشید.
6- خوراکی ضدمسمومیت بخورید. شیر، آب، آبمیوههای حاوی ویتامین (C)، میوه و سبزیهای تازه از انواع خوراکیهای ضدمسمومیت هستند.
7- ورزش کنید. این کار بحث میشود تا ریهها، حجمشان مناسبتر شده و اکسیژن بیشتر و بهتری به بدن برسد.
کمکهای اولیه در زمان آلودگی
با وجود همه مراقبتها، ممکن است بخشهایی از بدن با مواد شیمیایی آلوده شود. در این شرایط باید چه کار کرد؟
آسیب چشم: اگر داخل چشم لنز وجود دارد، ابتدا باید آن را از چشم درآورد. سپس به هر شکل ممکن پلکها را باز نگه داشت و با کمک دستگاه چشمشور، به مدت 15 دقیقه، چشمها را بشویید. در سوختگیهای شیمیایی چشم، اولین و مهمترین کار، شستن چشمها با جریان مستقیم آب است. مرحله بعدی انتقال به مرکز درمانی است.
سوختگی شیمیایی پوست: ابتدا لباس و کفشهای آلوده را درآورده و با کمک دوش ایمنی یا شیر آب، بدن را به مدت 15 دقیقه شستوشو دهید. انتقال به مراکز درمانی، مرحله بعد است.
مصرف مواد شیمیایی: بلافاصله باید مواد از معده فرد خارج شود. برای این کار باید تهوع مصنوعی ایجاد شود. اما بهتر است این کار توسط متخصص انجام شود تا آسیب جدیتر به فرد وارد نشود.
استنشاق مواد شیمیایی: باید شخص به سرعت به هوای تازه دسترسی پیدا کرده و از طرفی کمکهای اولیه برای درمان اثرات آن انجام شود.