تأثیر متقابل شعر بر موسیقی سنتی ایران
کورش اشرفی کارشناس موسیقی
از گذشتههای دور در کشور ما شعر و موسیقی ارتباط بسیار نزدیک و تنگاتنگی با هم داشتهاند؛ ارتباطی دوسویه و متقابل. تأثیر و تلفیق این دو هنر با هم این حس را در مخاطب ایجاد میکرد تا درک، فهم و شناخت بیشتری از این دو هنر به دست آورد.
بیشتر نوازندگان تاریخ موسیقی ایران با انواع شعر، سبک و اوزان آن تا حدودی آشنایی داشتهاند. به عنوان مثال میتوان از فارابی به طور خاص نام برد که نهتنها در موسیقی بلکه در سرودن شعر نیز ید طولایی داشت. این آشنایی فقط مختص شعرا نبود بلکه نوازندگان نامی این سرزمین نیز با انواع شعر و سبکهای آن آشنا بوده و با تلفیق موسیقی در کنار آن تأثیر شگرفی بر مخاطبان خود میگذاشتند.
اینکه چه نوع شعر و چه سبکی از آن با موسیقی، دستگاهها و گوشههای آن تطابق بیشتری دارد و بر شنونده تأثیر بیشتری میگذارد خود، گواهی است بر اینکه هنرمند آهنگساز لزوماً با شعر و انواع آن آشنا بوده و با توجه به سبک و وزن شعر بر روی آن، گوشهای از دستگاههای موسیقی ایران را گذاشته و اثری خلق کرده است.
آهنگساز و شاعر، به نوعی تکمیلکننده هنر یکدیگر هستند و باعث میشوند تا تلفیق این دو هنر تأثیر بیشتری بر مخاطب بگذارد؛ هرچند نقش آهنگساز در این زمینه بسیار تأثیرگذارتر است. این آهنگساز است با انتخاب نوع شعر و تلفیق آن با موسیقی به خلق اثری ماندگار میپردازد.
شاید به باور برخی کارشناسان موسیقی، انتخاب یک شعر بر موسیقی انتخاب درستی نباشد و آن اثر را به اثری بیارزش تبدیل کند؛ اما ناگفته نماند در موسیقی ایران آثار فراوانی وجود دارد که آهنگساز با انتخاب دقیق نوع شعر و تلفیق آن با دستگاهها و گوشههای موسیقی ایران، آن را به اثری ماندگار در موسیقی کشورمان تبدیل کرده است.
در این بین، برخی تصنیفسازان و آهنگسازان با توجه به شرایط زمان حال خود و مناسب حال و هوای دوران دست به خلق آثار جاودانی میزنند. به عنوان مثال در این زمینه میتوان به شعری از ملکالشعرای بهار اشاره کرد که مرحوم مرتضیخان نیداوود با انتخاب این شعر و گذاشتن موسیقی دستگاه ماهور بر روی آن، یک تصنیف زیبا را به عنوان یکی از زیباترین و دلنشینترین و جاودانهترین تصانیف موسیقی ایران به نام «مرغ سحر» تبدیل کرد. البته کم نیستند بزرگان آهنگسازی در موسیقی ایران که با انتخاب شعر درست و بجا و درآمیختن و افزودن موسیقی مناسب بر روی آن، خالق تصانیف و ترانههای ماندگاری در موسیقی سنتی ایران شدند که از جمله آنان میتوان به مرحوم عارف قزوینی، علی اکبر شیدا و همچنین دیگر آهنگسازان کشورمان، اشاره کرد. به هر حال، انتخاب نوع شعر و تلفیق آن با موسیقی مناسب همان شعر، خود هنری است سترگ که برخی آهنگسازان و تصنیفسازان با شناخت و تبحری که در این دو هنر دارند با تلفیق آن، خالق آثاری وزین و ماندگار و جاودان میشوند.