کارگران و بورس
علی رفاهی
عرضه 10 درصد از سهام شستا در بورس، نهتنها رخدادی مهم در حیات سازمان تامین اجتماعی، بلکه اتفاقی حائز اهمیت برای بورس تهران نیز محسوب میشود و هیجان و رشدی قابل توجه را در ابتدای سال ۹۹ برای بورس به همراه داشت. پیامدهای این اقدام برای سازمان تامیناجتماعی و به طور کلی، نظام اقتصادی کشور چه خواهد بود؟
با گذشت بیش از یک سال از حضور محمد شریعتمداری در عرصه مدیریت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، مساله شفافسازی که از جمله مهمترین وعدههای وی در آغاز حضور در این وزارتخانه بود، با عرضه اولیه 10 درصد سهام شرکت سرمایهگذاری تامیناجتماعی - که به قولی بزرگترین شرکت بخش عمومی کشور است- در بورس اوراق بهادار تهران، نمودی عینیتر به خود گرفته است. عرضه اولیه 10 درصد از سهام شستا در بیستوهفتم فروردین ماه سال جاری، رشد ۱۲/۸ درصدی معادل ۴۸ هزار و ۵۰۸ واحد و ثبت بازدهی خیرهکننده بیش از ۸ درصد، رونقی چشمگیر را برای بازار بورس تهران در هفته پایانی فروردین به همراه داشت. فارغ از ارزیابی نتایج عرضه شستا در بورس و عایدات و نکات مثبت آن برای صاحبان اصلی سرمایههای این سازمان اقتصادی عریض و طویل (کارگران و بازنشستگان تحت پوشش سازمان تامیناجتماعی)، که هنوز زود به نظر میرسد، عرضه سهام شرکتهای بزرگ در بورس، یکی از امکانهای پایش شفافیت عملکرد و دارایی بنگاههای اقتصادی در ایران است، کشوری که همچنان موضوع شفافسازی مبادلات و نهادهای اقتصادی در آن شعار و دغدغهای مهم چه برای مقامات و چه برای فعالان اقتصادی است.
حال در این میان، با عنایت به مشکلات اقتصادی که شستا از سالها قبل به آنها دچار بوده و تعارضهایی که بین کارگران از یکسو و مدیران دولتبنیاد از سوی دیگر بر سر شیوه اداره منابع و مصارف آن از سالها قبل وجود داشته، عرضه آن در بورس برای برخی از صاحبنظران و مدیران دولتی و اقتصادی به مثابه کلیدی راهگشا برای حل مشکلات تلنبارشده آن به نظر میرسد.
برای نمونه، محمدرضا سعیدی (مدیرعامل پتروشیمی جم) طی یک یادداشت برای روزنامه دنیای اقتصاد در همان روز اول عرضه شستا در بازار بورس، با پاسداشت این اقدام تیم تحت مدیریت شریعتمداری در وزارت رفاه، مزایایی را برای آن ذکر کرد که خلاصه آن بدین شرح است:
شفافیت در گزارشهای شستا، توسعه عمق و عرض بازار سرمایه ایران و جلوگیری از رشدهای حبابگونه، تامین نقدینگی برای سازمان تامیناجتماعی، ارتقای اعتبار و شهرت بیشتر برای شستا و شرکتهای تابعه آن، جلوگیری از مداخلات مخرب در شستا و حفظ آن برای نسلهای بعد، بهبود ثبات اقتصادی از طریق افزایش سهامداران در بازار سرمایه و در نهایت اقدام جسورانه در راستای تسریع روند خصوصیسازی شرکتهای عمومی غیردولتی در ایران از طریق واگذاری سهام شستا. سعید لیلاز (کارشناس اقتصادی و قائممقام ایرانخودرو دیزل) نیز در گفتوگویی که چندروز پیش از عرضه شستا در بورس با خبرآنلاین انجام داده بود، ضمن مثبت دانستن بورسی شدن شستا برای اقتصاد ایران، اظهار داشته که حجم سنگینی از نقدینگی و ریال در جامعه وجود دارد که اگر جذب بورس نشود موجب تورم در سایر حوزههای اقتصادی میشود. وی ضمن تاکید بر اینکه دولت باید منابعی را که از رهگذر عرضه اولیه کسب میکند صرف سرمایهگذاری کند، نه صرف پرداخت هزینههای جاری، تغذیه بورس را در شرایط حاضر بسیار مهم دانسته و معتقد بود عرضه اولیه کنترل شده شرکتهایی مانند شستا جلوی نوسانهای اقتصادی را میگیرد.
وی همچنین به این موضوع اشاره داشته که با عرضه شستا بازار سرمایه ایران عمق پیدا میکند و عمق بازار سرمایه موجب ثبات بازار میشود. وقتی بورس، عمق نداشته باشد، بیثبات میشود. بازار وقتی با هجوم تقاضا، بدون عرضه، مواجه باشد بدون دلیل منطقی، رشد میکند و در نتیجه با خطر فروپاشی مواجه میشود. عرضه شرکتهای بزرگی مانند شستا برای جلوگیری از این مشکل، ضروری است. وقتی در بورس عرضه اولیه صورت میگیرد، آنهم عرضه اولیه شرکتهای بزرگ، در واقع بورس تقویت شده و آثار مثبت متنوعی دارد. اکبر ترکان (رییس هیاتمدیره شستا) نیز در گفتوگویی با روزنامه شرق در همان روز عرضه، ارزیابی مثبتی از عرضه سهام شستا در بورس ارائه داد و اظهار داشت: ورود شستا به بورس آینده این هلدینگ اقتصادی را تامین میکند؛ چراکه مدیران این مجموعه در آینده مجبور هستند بر اساس قواعد بازار سرمایه و قواعدی که بورس بر آنها نظارت دارد، اداره شوند. مضاف بر این، بنا بر باور ترکان، از طریق بورسی شدن شستا منابع سازمان تامیناجتماعی برای پرداخت حقوق بازنشستگان تامین میشود. وی با یادآور شدن این نکته که سالیانه باید ارقام قابل توجهی در اختیار سازمان تامیناجتماعی قرار داده شود تا این سازمان بتواند حقوق بازنشستگان را پرداخت کند، بر نیاز مبرم سازمان به منابع مالی تاکید میورزد. به گفته وی؛ بخشی از این پول را شستا باید به سهم خود تامین کند که با ورود به بورس این اتفاق خواهد افتاد. از دیگر برکات بورسی شدن رهایی از دست انقلتهای خصوصیسازی است علاوه بر آنکه با این اقدام شستا ارتقای عمل نیز پیدا خواهد کرد؛ چراکه باید پاسخگوی عملکرد خود در بورس باشد. ورود به بورس یعنی ورود به اتاق شیشهای؛ چراکه همه حتی آن کسی که یک سهم دارد، مشغول تماشای عملکرد شماست و حق دارد تمامی موارد را بررسی کند. بنابراین مدیران شستا به نحوی باید عمل کنند که توانایی پاسخگویی به سوالات سهامداران را داشته باشند.
در این میان اما نگرانیها و دغدغههایی نیز از نحوه عرضه سهام شستا و نحوه مدیریت منابع حاصل از آن در بورس برای برخی از مدیران، کارشناسان و فعالان کارگری وجود دارد.
علی حیدری (نایبرییس و عضو هیاتمدیره سازمان تامیناجتماعی) در یادداشتی تحت عنوان «بورسی شدن شستا، الزام یا انتخاب» که در صفحه سرویس کارگری خبرگزاری کار ایران (ایلنا) منتشر شده، نگرانی خود را از این اقدام اینچنین بیان میکند: بهرغم اینکه سازمان تامیناجتماعی یک صندوق مشاع و بینالنسلی، یک تعاونی فراگیر ملی با 43 میلیون عضو، یک نهاد عمومی غیردولتی و نبایستی مشمول اصل (44) قانون اساسی قلمداد شود بر اساس رویکردهای متخذه از سوی مجلس شورای اسلامی و نیز رویکردهای بخشی از بدنه دولت و حاکمیت، این سازمان را دولتی و یا شبهدولتی فرض کرده و به جای بازگرداندن استقلال مالی و اداری و شخصیت مستقل حقوقی آن و اعمال سهجانبهگرایی در ارکان عالی آن و تاکید بر اصول حکمرانی مطلوب و حاکمیت شرکتی، سازمان مزبور را مشمول احکام مربوط به واگذاری تصدیگری و سهام دولتی دانستهاند و اینگونه است که میتوان بورسی شدن «شستا» را یک اجبار و الزام قانونی دانست نه یک انتخاب آزادانه؛ چراکه مقاومت بیشتر از این منجر به خارج شدن اختیارات از ید سازمان و اعمال جریمههای مالیاتی کمرشکن میشد.
در مجموع و با التفات به آراء مطرح شده از سوی صاحبنظران مختلف، سیر زمان و عواید حاصل از عرضه سهام این مجموعه هلدینگ عظیم متعلق به کارگران به بورس، امکان ارزیابی و قضاوت این اقدام را برای کارشناسان و فعالان کارگری و اقتصادی کشور فراهم خواهد آورد. باید امیدوار بود که شفافیت و رونق به صورت توامان برای این مجموعه اقتصادی تاثیرگذار حاصل گردد.