«می دانید در اصطلاح اردوگاه به «هرگز» چه می‌گویند؟

(morgen fruh) فردا صبح.

چه کسی است که در خلوت خویش حتی یک بار نیز با قربانیان کشتار بی‌رحمانه نازی‌ها هم‌دردی نکرده باشد؟ نام «آشویتس» یا اردوگاه مرگ نازی‌ها بی‌شک رعشه بر اندام نسل‌های متمادی بشر خواهد انداخت، ازآن‌رو‌ که تصور این حد از سقوط برای فرزند آدم، دشوار است. کتاب حاضر شرح دورانی است که نویسنده، پریمو لوی، در آشویتس گذراند. او‌ که در عنفوان جوانی و‌ در کسوت یک مهندس شیمی راهی یک قدمی ماشین آدم‌سوزی نازی‌ها شد، از روزهایی می‌نویسد که والاترین دارایی هر انسانی در زیر قوانین حیوانی اردوگاه به نابودی کشیده می‌شد. روزگاری که «امید» در دل‌ها می‌خشکید و دورترین آینده احتمالی پایان همین روز بود. توصیفات لوی از اردوگاه، روابط بین اسیران یهودی، مجرمان و سایرین، داد‌و‌ستدها و جزئیاتی از این دست از‌آن‌رو که به تجربیات نویسنده گره خورده‌اند، حائز اهمیت است. این دردی است که همچون سیم‌خاردار در لابه‌لای جملات پیچیده‌شده، آهِ بی‌گناهانی است که به گناه نژاد و دین‌شان، شرایطی ورای تصورات ددمنشانه انسانی را آزمودند، اما لوی از این هم فراتر می‌رود؛ او منظره‌ای را پیش روی خواننده ترسیم می‌کند که در آن، انسان متمدن به‌لحاظ شرایط حاکم، جان و مال خود را بر همه‌چیز و همه‌کس ارجح می‌داند. در این نظام جنگل‌گونه، مفاهیم والای انسانی همچون فداکاری، عشق به هم‌نوع و آزادگی معنای خود را از دست می‌دهند و آن کسی که به کوشش نفس بیدار و وجدان آگاهش برای زنده‌ماندن این مفاهیم کوششی کند راهی جز اتاق گاز نخواهد پیمود. از این‌روست که نازی‌ها نه به کشتن انسان که به نابودی مفهوم انسانی او ورای جسمش همت گماردند. اگرچه لوی توانست پس از کمتر از دو سال از آشویتس خوفناک رهایی یابد، اما پایان زندگی او به همان سال‌ها گره خورده بود. مرگ او را نمی‌توان خودکشی نامید، او‌ پیش از این‌ها به‌دست قدر‌قدرت نظام شکنجه‌گری کشته شده بود که تا آخر عمر داغ خود را از پیشانی قربانیانش پاک نکرد.