هموارکردن مسیر برای کارآفرینان واقعی
جایگاه کارآفرینان در اقتصاد ایران کجاست؟ کارآفرینان، ناجیان بالقوه اقتصاد ما از مشکلات ساختاری و دولتزدگی هستند یا فقط روزنههای کوچکی بهشمار میروند برای تنفس بخش خصوصی، که احتمال مسدودشدن و بیاثرشدنشان -در برابر دستگاههای دولتی دولت و یا عوامل رانتآفرین و رانتجو- بیشتر از گشوده ماندنشان است؟ کارآفرینان در کشورهای در حال توسعه، همچون کشور ما، فعالیتهای کارآفرینانه خود را بر نیازها و ضرورتهای اولیه بنا میکنند و رسیدن به سهم 15درصدی از فضای کسبوکار، هدف مطلوب آنها بهشمار میرود. در ایران، این سهم در حال حاضر حدود نیمدرصد برآورد میشود. البته سهم آنها در اشتغال ایران، قابلتوجه است و حدود 40درصد از فرصتهای اشتغال را کارآفرینان ایجاد میکنند. مشکل اینجاست که با وجود سهم بالای کارآفرینان در ایجاد اشتغال کشور، شغلهایی که آنها تاکنون ایجاد کردهاند عمدتا در بخشهای سنتی، کمبازده و فاقد فناوری و ارزشافزوده بالا بوده است. طرح وزارت کار برای حمایت از کارآفرینان پیشرو، قرار است علاوه بر اینکه آنها را بهعنوان یک فرد، موردحمایت قرار دهد، مشکل قدیمی بهروز نبودن فعالیتهای کارآفرینانه را نیز برطرف کند. طرح حمایت از کارآفرینان پیشرو بهجای حمایت مستقیم از بنگاههای اقتصادی، پیشنهادهایی مطرح میکند که تدوینکنندگان آن، مدعیاند با اجراییشدن آنها، بوروکراسیهای اداری، موانع موجود در ارتباط مستقیم کارآفرینان با دستگاههای اجرایی، دسترسی دشوار به تسهیلات بانکی و مواداولیه، موانع گمرکی و مشکلات فروش و... کاهش مییابد. بهزعم آنها، با اصلاح شیوه حمایتی از کارآفرینان، اقشار مختلف از تحصیلکرده، بیسواد، جوان، زن، مرد، نخبه و غیرنخبه زیر چتر حمایت قرار میگیرند و ورود کارآفرینان به فعالیتهای نوآورانه و دستیابی به بازارهای بینالمللی و ارتقای سطح دانش مدیریتی آنها تسهیل میشود. معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی اظهار کرده، سهم کارآفرینان در اشتغال با اجرای طرح جدید به 30درصد میرسد که از سهم قبلی 10درصد کمتر است، اما ارزشافزودهای بهمراتب بیشتر در اقتصاد ایجاد خواهد کرد. ضمنا در صورت اجرای پیشنهادهای مذکور، سهم آنها از اشتغال بهتدریج افزایش هم خواهد یافت. یعنی با این طرح مجال بیشتری برای ورود کارآفرینان خلاق و نوآور به عرصه اقتصاد فراهم خواهد شد. سوال اینجاست که این پیشنهادها جوابگوی دغدغهها و مسائل کارآفرینان و نیازهای آنها خواهد بود و با اجرای آن، اهداف تدوینکنندگان از این طرح محقق میشود؟
مجتبی کاوه
کارآفرینان باید اولویت نظام بانکی باشند
در این طرح تاکید شده تمامی صندوقهای ضمانت دولتی موظفاند تسهیلات مربوط به طرحهای سرمایهگذاری در دست اجرای کارآفرینان پیشرو که به تصویب بانکها یا مؤسسات اعتباری میرسد را ضمانت کنند. سید حمید حسینی، عضو هیئتمدیره اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فراوردههای نفتی درباره این پیشنهاد به «آتیهنو» میگوید: «اینکه صندوقهای ضمانت دولتی، پشتیبان طرحهای کارآفرینان پیشرو باشند، مثبت است، اما گره اصلی این است که نظام بانکی، نگاه خود را به کارآفرینان تغییر دهد. کارآفرینان باید اولویت نظام بانکی باشند، اما از آنجایی که اولویت منابع بانکی، متقاضیان کاذب و اشخاصی غیر از کارآفرینان هستند، این طرحها و پیشنهادها به مرحله اجرا نمیرسد یا بهنحوی در بانکها اجرا میشود که به سود کارآفرین نیست. بانکها وثایق زیادی از تولیدکنندگان و کارآفرینان بابت پرداخت تسهیلات اخذ میکنند و فرایند تامین مالی تولید مدتها بهطول میانجامد، این در حالی است که در این بازه زمانی تولیدکننده فرصت تولید و بازار خارجی خود را از دست داده و بخشی از برنامههای وی بلاتکلیف باقی میماند. نهتنها توان رقابت تولیدکننده برای عرضه محصولات در بازارهای جهانی کم شده، بلکه تولیدکننده برای تامین بازار داخل نیز با مانع روبهروست و قادر به تحویل بهموقع کالاها به بازار نیست. این فرصتها هرچند یک ماهه یا چند ماهه باشد، خسارت زیادی به تولید میزند و بهمرور حتی مدیران توانمند و شایسته را به حاشیه میبرد.»
رتبهبندی کارآفرینان برای جلوگیری از انحراف تسهیلات
وی ادامه داد: «افراد زیادی به اسم کارآفرین از بانکها تسهیلات میگیرند و از سویی برخی از متقاضیان نظام بانکی کسانی هستند که درست در نقطه مقابل فعالیتهای کارآفرینی و ضد آن، عمل میکنند. انحراف منابع و تسهیلات بانکی، ضمن اینکه بازار سوداگران و واسطهگران را داغ میکند، در اغلب موارد هزینههایی هم به کارآفرینان تحمیل کرده است و فرصت سودآوری را از تولیدکننده گرفته است. تسهیلات بانکی باید حامی کارآفرینان و مدافع آنان در هر شرایطی باشد آن هم افرادی که در شمار کارآفرینان واقعی باشند و قواعد نظام بانکی مانع از پرداخت تسهیلات به هر شخصی با ادعای کارآفرینی در بانکها شود. برای مثال، راهاندازی نظام رتبهبندی اعتباری کارآفرینان به بانکها در تشخیص صلاحیت کارآفرینان و راستیآزمایی آنها کمک خواهد کرد. گاهی وقتها مسئله کارآفرینان صرفا با پرداخت پول حل نمیشود، بلکه باید بررسی کرد کارآفرین موردنظر تسهیلات را با چه هدفی و برای چه طرحی دریافت میکند؟ نکته دیگر، رتبهبندی و تفکیک کارآفرینان براساس امتیاز، سابقه فعالیت و کارایی است که باعث رقابت بیشتر کارآفرینان میشود. به نظر نمیرسد در شرایط عادی کارآفرینان باتجربه و باسابقه مشکلی در فروش و عرضه کالا داشته باشند، اما با توجه به بحران موجود و نوسانات اقتصادی، حمایت از خدمات و محصولات تولیدشده توسط کارآفرینان و خدمات آنها بهجای محصولات خارجی، اثربخش خواهد بود. مسئله دیگر، تشویق کارآفرینان برتر و نمونه است که انگیزه مهمی به کارآفرینان برای اصلاح معایب مدیریتی و سیاستگذاریها خواهد داد.»
تهدید کارآفرینان صوری برای اشتغال
مهدی پورقاضی، رئیس کمیسیون صنعت اتاق بازرگانی نیز با اشاره به کارآفرینان صوری و صدمهای که به اعتبار کارآفرینان واقعی میزنند، به «آتیهنو» گفت: «در طرح حمایت از کارآفرینان پیشرو، تفکیک کارآفرینان واقعی از کارآفرینان صوری اهمیت فراوانی دارد. کارآفرینان صوری، مشکل معوقات بانکی را عمیق میکنند و بخش مهمی از بدهکاران نظام بانکی را تشکیل میدهند. بعدها هم که مشوق یا جرائمی بخشیده شود، اینها از مزیت آن بهرهمند هستند. تقاضای عمده این افراد مجالی به کارآفرینان واقعی نمیدهد و نظام بانکی حساب کل کارآفرینان را با اَعمال این افراد خواهد سنجید. بخشی از فرارهای مالیاتی و فعالیتهای غیرقانونی هم مربوط به این افراد است.» پورقاضی در ادامه تصریح کرد: «در طرح پیشنهادی حمایت از کارآفرینان پیشرو، یک تله و تهدید نیز وجود دارد و آن این است که به نظر میرسد، اولویت این طرح، کارآفرینان و کارآفرینیهای فناورانه است در حالی که کارآفرینان نوآور و فناور با وجود ثروتآفرینی و افزایش بهرهوری، خیلی اوقات رقم اشتغال را خصوصا در کوتاهمدت افزایش نمیدهند، بلکه حتی اشتغال را در بسیاری از بخشهای اقتصاد کاهش میدهند. اگر هدف سیاستگذاران از این طرح، افزایش اشتغال باشد باید به این جنبه از موضوع هم توجه داشته باشند.»
زیان سنگین کارآفرینان از قوانین یک شبه
ابراهیم جمیلی، عضو دیگر اتاق بازرگانی ایران نیز با تاکید بر اینکه بوروکراسی و قوانین زائد، سد راه کارآفرینان و مهمترین معضل آنهاست، تاکید کرد: «طبق طرح جدید، قرار است قوانین و مقررات به نفع کارآفرینان پیشرو تغییر کند، اما این موضوع بسیار پیچیده است و باید ببینیم چه سازوکاری برای اجرای این پیشنهاد، تدارک دیده خواهد شد. واقعیت این است که رانتهای گستردهای در پس قوانین و مقررات پیچیده نهفته است و نمیتوان بهسادگی این پیشنهاد را اجرایی کرد.» وی تصریح کرد: «متاسفانه بارها شاهد بودهایم که قوانین در کشور ما یک شبه به نفع عدهای تغییر میکند و این امر نشان میدهد، اولویت با کارآفرینان نبوده و نظرات و خواستههای آن ها هیچ نقشی در سیاستگذاریها ندارد. هرچند اتاقهای بازرگانی و اصناف بهمنظور حمایت از شخص کارآفرین و پیگیری مطالبات آنها راهاندازی شده، اما حتی آنها نیز در این بازی پرمفسده، هضم شدهاند. البته عدهای از امتیاز و رانت ارتباط مناسب با دستگاهها و آگاهی از بخشنامههای صادره پیش از عمومیت یافتن آنها، برخوردارند، اما این مشمول همه کارآفرینان نمیشود. بسیار مایهتاسف است که گاهی آنچه باعث پیشرفت یک کارآفرین و جاماندن دیگری میشود، نه به شایستگی و خلاقیت کارآفرین، بلکه به آگاهی قبلی از همین قوانین برمیگردد. مثل اطلاع از نوسانات نرخ ارز که سودهای کلان به جیب دستهای و ضرر سنگینی به کارآفرینان دیگر ، وارد کرد.»
به کارآفرینان توانمند فرصت حضور بدهیم
جمیلی با اشاره به سختگیریهای بیدلیل در صدور مجوز که سد راه کارآفرینی و ورود کارآفرین زبده و متبحر به این حوزه است، گفت: «با وجود مجوزهایی که در دست عدهای محصور مانده، فرصت حضور کارآفرینان توانا و با صلاحیت در بازار کمتر شده است. برای مثال، جوانان، تحصیلکردههای دانشگاهی، زنان یا کسانی که از روابط کمتری با نهادهای ذینفوذ بهرهمند هستند، از فرصت کارآفرینی بازمیمانند و مدتها باید معطل دریافت مجوز بمانند. حال آنکه عدهای با روابط رانتی در مدت زمان بسیار کوتاهی به این مجوزها دسترسی پیدا میکنند. تعداد افراد رانتخوار در پس این مجوزها که مدام تکثیر میشوند هم بسیار زیاد هستند. به همین دلیل، لازم است در این رابطه فضا بهگونهای تغییر پیدا کند تا افراد با صلاحیت و توانمند، امکان عرضاندام داشته باشند. یعنی وزارت کار بهعنوان پیشنهاددهنده این طرح باید روی عملیاتیشدن پیشنهادهایی که میدهد، متمرکز باشد. برای مثال، همکاری دستگاهها با کارآفرینان و تسهیل واردات مواداولیه موردنیاز بنگاهها، کاهش صف انتظار کارآفرینان برای دریافت ارز، مجال برای ورود تحصیلکردگان دانشگاهی و نخبگان برای ورود به عرصههای کارآفرینی، استقبال از ایدههای نوآورانه دانشآموختگان در عرصه کارآفرینی و بهطور کلی ایجاد فضایی امن برای استارتآپها و شرکتهای دانشبنیان و... از جمله این اقدامات مهم است که بهعنوان مشوقی برای کارآفرینی در کشور بهشمار میرود و بسترساز ورود کارآفرینی به عرصههای نو است.»