مهم ترین بحث در هر جامعه ای، در ابتدا تعریف مفهوم است، اول باید پرسید کودک در جامعه ما چه معنی و مفهومی دارد؟ در واقع کار کودک مسئله ما نیست بلکه به کار گرفتن کودکان برای کار مسئله است. در جامعه ما در گذشته کار کردن کودکان ارزش به حساب می‌آمد اما پس از تحولات تاریخی در حوزه اقتصاد کشور و صنعتی شدن، باعث شد بحث کار یا استثمار کودکان برای کار مطرح شود.

در سیاست‌گذاری‌های حوزه کودکان و تعریف «کار کودک»، باید متناسب با حافظه تاریخی و بسترهای اجتماعی عمل کرد. نکته دیگر، گونه‌شناسی انواع کار کودک است که در ایران می‌توانیم آن را به سه دسته تقسیم کنیم: 1-کودکانی که در خانواده مرفه به دنیا آمده‌اند و کار برایشان ارزش اخلاقی دارد. برخی از آنان را در بازار می‌بینیم که مثلا همراه پدرشان فعالیت می‌‌کنند. 2- کودکانی که در خانواده فقیر به دنیا آمده‌اند و به درآمدشان برای خود و خانواده، نیاز مبرم دارند و با کارشان، نیازهای خود را هم رفع می‌کنند. 3-کودکان بدسرپرست یا بی‌سرپرست که از سوی قیم یا والدین‌شان به مشاغل کاذب و کارهای آسیب‌زایی مانند تامین موادمخدر به‌کار گرفته می‌شوند. درواقع به‌کارگرفتن کودکان مسئله است، نه کار کودکان. طرح‌های فوریِ موثر برای آموزش، سلامت و حمایت، باید بیش از هر گروه دیگر، آن دسته از کودکانی را هدف بگیرد که مورد استثمار قرار گرفته‌اند و بازخورد این طرح‌ها هم درباره کودکان ایرانی و اتباع، به اقتضای مسائل مختلفی که دارند، بایستی متفاوت باشد. علاوه ‌بر این از آنجایی که نگاه‌ ما آسیب‌شناسانه و درمانی است و متمرکز بر چند مسئله خاص، نیازهای دیگر کودکان مغفول می‌ماند، مثلا کودکان دارای معلولیت یا آن‌هایی که دچار فقر اقتصادی نیستند، اما با مسائل فرهنگی و تربیتی، روحی و روانی، چالش‌های میان‌نسلی و... درگیرند. از سوی دیگر، حوزه آسیب‌ها، سلامت، تامین‌اجتماعی و... هریک به نهادهای مختلفی واگذار و موجب شده مسائل، منفرد از هم دیده شوند.سیاست‌گذاری روی مسائل مربوط به کودکان باید به صورت تفکیکی باشد. به این صورت که وضعیت کودکان در استان سیستان و بلوچستان متفاوت از کودکان در شهرهای دیگر است. به همین دلیل برای هرگونه ای از کودکان‌کار در مناطق مختلف کشور باید سیاست‌گذاری خاص خودش را انجام داد. به نظر من، مواد پیمان‌نامه حقوق کودک را می‌توان براساس فرهنگ کشور بومی‌سازی کرد و این یک حق است. این درحالی است که پیمان‌نامه حقوق کودک خاصیت تجویزی ندارد و فقط می‌تواند جلب حمایت کند و در واقع یک سری قول و قرار میان طرفین این پیمان‌نامه است.

 

بخشی از گزارش نشست «کودکان کار و برنامه‌های ساماندهی در ایران»، دانشکده علوم‌اجتماعی دانشگاه تهران، تابستان 1398