موضوع حذف چهار صفر از پول ملی در شرایطی که کشور با چالش‌های اساسی مثل تورم و نوسانات اقتصادی شدید روبه‌روست، موردتایید موافقان و انتقاد برخی کارشناسان قرارگرفته تا جایی که عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی نیز به‌دنبال انتقاداتی که از طرح این مبحث در شرایط بحرانی فعلی شده بود، با اندکی عقب‌نشینی از موضع قبلی که این اقدام را یکی از حلقه‌های زنجیر ساماندهی تورم دانسته بود، اعلام کرد که حذف چهار صفر از پول ملی، اولویت اول اقتصاد کشور نیست. با این حال ابهامات مهمی -فارغ از اینکه زمان نهایی اجرایی این کار چه وقت خواهد بود- در مورد حذف چهار صفر مطرح است که تاثیر روانی حذف چهار صفر بر بازار، عدم درک نوسانات قیمتی کالا توسط مردم، ناآشنایی مردم عادی با موضوع حذف صفرها و دردسرهایی که مردم در استفاده از پول ملی بعد از انجام این کار خواهند داشت، همچنین هزینه‌هایی که حذف چهار صفر به اقتصاد کشور تحمیل می‌کند، از آن جمله هستند. براساس برآوردهای انجام‌شده، تغییر کل اسکناس‌های موجود در کشور، حدود هزار و ۹۱۶ میلیارد تومان هزینه خواهد داشت که رقمی هنگفت به‌شمار می‌رود. رئیس کل بانک مرکزی معتقد است، حذف چهار صفر از پول ملی برای دولت هزینه‌ای ندارد، چراکه در حال حاضر هفت میلیارد قطعه اسکناس در کشور موجود است که تجدید چاپ و انتشار آن‌ها هزینه سنگینی به دولت تحمیل می‌کند و با عملیاتی‌شدن حذف چهار صفر از پول ملی، حجم اسکناس در گردش به سه‌ میلیارد قطعه کاهش پیدا خواهد کرد و طبعا میزان قابل‌توجهی از هزینه‌های چاپ و انتشار اسکناس صرفه‌جویی می‌شود. منتقدان این سیاست معتقدند، حذف چهار صفر، نه‌تنها کمکی به حفظ یا ارتقای ارزش واقعی پول ملی نمی‌کند، بلکه از رده خارج‌شدن پول‌های خرد که از جمله آثار حذف صفر است، تاثیری منفی در جریان مبادلات پولی خواهد گذاشت. 

 

تورم بالا مانع اثربخشی صفرزدایی

دکتر علی سعدوندی، کارشناس اقتصادی، حذف طرح چهار صفر از پول ملی را مشروط به رعایت و اجرای برخی پیش‌نیازها و الزامات، مفید می‌داند و در این‌باره به «آتیه‌نو» می‌گوید: «حذف چهار صفر از پول ملی می‌تواند همان طور که در کشور ترکیه مثمرثمر بود در ایران نیز مفید واقع شود به شرط آنکه این اقدام را در کنار اقدامات دیگری انجام دهیم. اگر این الزامات رعایت شود من حتی حذف پنج صفر را هم مفید می‌دانم. می دانیم که بانک مرکزی این طرح را در راستای تسهیل مبادلات پولی و حذف هزینه‌هایی پیشنهاد داده که بابت چاپ پول پرداخت می‌شود. حجم پولی که سالانه چاپ می‌شود هزینه زیادی برای دولت به همراه دارد، بنابراین حذف پول‌های اضافی، هم صرفه‌جویی در هزینه‌های مبادلات است و هم از آنجایی که در معاملات واقعی و مرسوم  در کشور، تومان کاربرد دارد نه ریال، خریدوفروش‌ها راحت‌تر صورت می‌گیرد و نیاز به حساب‌وکتاب‌های آنچنانی نیست. مسئله مهم‌تری که دولت در این راستا دنبال می‌کند، اعتباربخشی به پول ملی و بازگشت حیثیت آن در برابر واحد پول سایر کشورهاست. این کار همچنین باعث اعتماد بیشتر مردم به پول داخلی و کاربرد کمتر یورو و دلار در معاملات خواهد شد که به جذب سرمایه‌های خارجی هم از این بابت که اعتماد به پول ملی بیشتر می‌شود، کمک می‌کند. همچنین حذف این صفرها، کار مراکز حسابرسی و مجموعه‌هایی که آمارها و اطلاعات پولی را پردازش می‌کنند، ساده‌تر می‌کند. مسئله دیگر در رابطه با حذف چهار صفر، کمک به کاهش التهاب روانی حاصل از افزایش نرخ تورم است که به‌مرور اثر روانی تورم را در اقتصاد کم‌رنگ خواهد کرد. البته نتیجه‌گیری از این امر نیازمند شیوه درست اجرای این سیاست در جامعه است. حتی در تشخیص موارد پول‌شویی و نقل‌وانتقالات پولی مشکوک، حذف چهار صفر از پول ملی، کمک‌بخش خواهد بود. با توجه به اینکه یکی از مهم‌ترین مشکلات اقتصاد کشور، پول‌شویی و عدم شفافیت در نقل‌وانتقالات پولی است، انجام این کار شرایط مساعدتری برای شفافیت و انضباط مالی ایجاد می‌کند.» وی با بیان اینکه برای مفید واقع‌شدن حذف چهار صفر باید ابتدا انتظارات تورمی را مدیریت کرد، می‌گوید: «این الگویی است که در ترکیه هم پیاده شد و جواب داد. در کوتاه‌مدت می‌توان انتظارات تورمی را با افزایش نرخ بهره -حتی تا سقف 40 درصد- کاملا مدیریت کرد و به حداقل رساند. البته تاکید می‌کنم که این دوره باید بسیار کوتاه‌مدت باشد. اگر خواست اصلی بانک مرکزی از حذف چهار صفر از پول ملی، مهار نرخ تورم باشد، در دنیا ابزار دیگری به جز این نداریم که در کوتاه‌‌مدت نرخ بهره را افزایش دهیم. البته باید ابزاری داشته باشیم که به‌محض کنترل انتظارات تورمی، هم‌زمان به کاهش مداوم نرخ بهره و تورم برسیم. این اتفاقی است که در ترکیه، روسیه، عراق و افغانستان افتاده است. سیاست‌های ضدانتظارات تورمی، که یکی از مهم‌ترین آن‌ها افزایش نرخ بهره یا همان سود سپرده‌های بانکی است، قطعا در اقتصاد کشور ایجاد رکود می‌کنند. اگر سیاست رکودزا اعمال کنیم باید در نظر داشته باشیم که در شرایط تحریم، این سیاست‌ها باید کوتاه ‌مدت باشند. دولت می‌‌تواند در یک بازه زمانی سه ماهه اجازه دهد نرخ بهره به سمتی رود که انتظارات تورمی کنترل شود. به‌محض نزولی‌شدن انتظارات تورمی باید نرخ بهره را کمی بالاتر از تورمی که در آینده پیش‌‌بینی می‌‌شود قرار دهیم. با این تمهیدات طی شش ماه، موج تورمی که در جامعه وجود دارد قابل‌کنترل است. بعد از آن می‌توان پنج‌ صفر از پول ملی را حذف کرد و از مواهب این اقدام که پیشتر ذکر کردم، بهره برد.»

 

کاهش ظاهری هزینه‌های معیشتی

اصغر مشبکی، کارشناس اقتصادی، مخالف صفرزدایی از پول ملی در شرایط کنونی است. وی با تاکید بر اینکه حذف چهار صفر از پول ملی در شرایط کنونی باعث افزایش نرخ تورم می‌شود، به «آتیه‌نو» توضیح داد: «من با حذف چهار صفر از پول ملی موافقم، اما نه در شرایط فعلی که برنامه‌ای برای تثبیت متغیرهای پولی نداریم. اگر بانک مرکزی و دولت پیش از حذف صفرها، برنامه‌هایی برای کنترل تورم اجرا می‌کردند با حذف چهار صفر، این سیگنال به مردم و بازارها داده می‌شد که وارد دوران ثبات متغیرهای پولی شده‌ایم و جامعه با این تحول همراهی می‌کرد. بانک مرکزی مدت‌هاست برای اجرای سیاست‌های اصلاح متغیرهای پولی -از جمله به مرحله اجرا رساندن عملیات بازار باز و تاسیس بازار متشکله ارزی، همچنین استفاده موثر از ابزار نرخ بهره برای کنترل تورم- تعلل و تردید دارد و اکنون نباید پیش از انجام این اقدامات به حذف چهار صفر از پول ملی دست بزند.» وی با بیان اینکه در حال حاضر هرگونه تغییری در قیمت‌ها به‌دلیل وجود صفرها به چشم می‌آید و برای مردم قابل‌لمس است و همین مسئله باعث مقابله رفتاری مردم با افزایش قیمت‌ها می‌شود، خاطرنشان کرد: «هنگامی که صفرهای پول ملی حذف می‌شود، مردم ناخودآگاه متوجه افزایش قیمت کالاها نمی‌شوند، به همین دلیل سرعت رشد نقدینگی شدت پیدا کرده و شرایط بغرنج‌تری برای مردم ایجاد می‌شود. از سویی تخلفات برخی از سودجویان در پی همین حفظ ارزش ظاهری پول ملی برای گران‌فروشی، افزایش پیدا خواهد کرد. کما اینکه تجربه این اتفاقات در کشورهایی که بدون ملاحظه و رعایت شرایط اقتصادی صفرزدایی کرده‌اند و در آن وضعیت با ابرتورم مواجه بوده‌اند، این امر را نشان می‌دهد. در برخی از کشورها حذف صفر از پول ملی باعث رشد نرخ تورم و افزایش نقدینگی شده است. کشور ما هم به این دلیل که با رشد روزانه نقدینگی، همچنین تورم بالا دست‌و‌پنجه نرم می‌کند، با این مشکلات روبه‌رو خواهد شد. به‌طور کلی تبدیل پول از ریال به تومان، مقدماتی دارد که از جمله مهم‌ترین آن، مهار نرخ تورم و نقدینگی است.» مشبکی همچنین گفت: «موضوع دیگر ناآگاهی مردم از چگونگی حذف صفرهاست که تنش و نگرانی آن‌ها را در استفاده روزمره از پول‌های جدید، زیاد می‌کند. بسیاری از مردم بعد از اجرای این کار، در معاملات کوچک و ساده روزمره خود با گرفتاری‌هایی مواجه می‌شوند. قبل از اجرای این کار باید از سوی بانک مرکزی، آموزش و اطلاع‌رسانی لازم داده شود. به بیانی کلی‌تر، این کار نیازمند فرهنگ‌سازی است که خود هزینه‌هایی دارد.»

لایحه حذف صفرهای پول ملی که طی آن، واحد پول، تومان و یک تومان معادل ۱۰۰ریال می‌شود، در انتظار تصویب نهایی مجلس است و به گفته بانک مرکزی اگر به تصویب مجلس نرسد، اجرا نخواهد شد.