طرحی از جنس فرهنگ و آموزش برای سلامت کارگران
سلامت کارگران بهعنوان نیروهای مولد جامعه و یکی از ارکان اصلی دستیابی به توسعه اقتصادی، از اهمیت زیادی برخوردار است و زمانی که توسعه همهجانبه در اولویت کشور باشد این تامین سلامت، اهمیتی دوچندان مییابد. سوءمصرف موادمخدر در محیطهای کاری، هزینههای جبرانناپذیری مانند خسارات حوادث کار، افزایش حقبیمه غرامت کارگران، پایینآمدن سرعت و کیفیت کار، افزایش غیبتهای ناشی از بیماری و سرقت و آسیب را در پی خواهد داشت که مستلزم اجرای برنامههای آموزشی و پیشگیرانه در فضای کار و تولید است. با توجه به دامنه وسیع تبعات شیوع سوءمصرف موادمخدر در محیطهای کارگری و تاثیر آن بر انسجام خانوادهها و چرخه تولید و اقتصاد کشور و از آنجا که پیشگیری، کمهزینهترین و موثرترین اقدام در راستای ممانعت از گرایش افراد به موادمخدر است، سبب شد که دولت، پرداختن به این موضوع را جزء برنامههای اساسی خود قرار دهد. اخیرا نیز عملیاتیشدن طرحی با عنوان طرح کار بست مطالعه شیوعشناسی اعتیاد در جامعه کار و تولید با عنوان اجرایی، طرح ملی استقرار مداخلات پیشگیری از مصرف مواد در جامعه کار و تولید (طرح کاج) در صدر اخبار قرار گرفته که متولی آن، معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است. طی روزهای اخیر نیز این معاونت، تفاهمنامهای را با دانشگاه علوم پزشکی در جهت اجرای این طرح امضا کرد که بهانهای شد تا برای روشنترشدن اهداف طرح کاج، به سراغ ابراهیم صادقیفر، معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی برویم. صادقیفر، توضیح میدهد که طرح کاج، با رویکرد سبک زندگی سالم در کارگاههای 50 تا 500 نفره تدوین شده و اکنون به مرحله اجرا رسیده است. این طرح، شامل سه بسته خدمتی با عنوان مجموعه آموزش سبک زندگی سالم، ارزیابی وضعیت سبک زندگی کارگران و رتبهبندی کارفرمایان سلامتمحور می شود و بهمنظور افزایش بهرهوری نیروی کار، کمک به افزایش مهارت و دانش عمومی کارگران در خصوص سوءمصرف مواد، جلوگیری از ایجاد درگیری و برخوردهای مخرب با افزایش مهارتهای مدیریت هیجان، جلوگیری از افزایش و کنترل حوادث ناشی از کار، تقویت روحیه همدلی و نیز جلوگیری از هدررفت منابع، اجرا میشود.
لازم به ذکر است، طی سالهای اخیر، طرحی با عنوان کارانه اشتغال جوانان (کاج) نیز بهعنوان طرح ویژه اشتغال از سوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی بهمنظور افزایش مهارت و اشتغالپذیری جوانان، ایجاد فرصتهای شغلی مناسب و پایدار و رفع مشکل جوانان دانشآموخته دانشگاهی مطرح شد که به گفته محمدرضا کارگر، مشاور معاونت توسعه و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سه زیرمجموعه شامل کارورزی، مهارتآموزی در محیط واقعی کار و حمایت بیمهای از نیروی کار دارد. به گفته کارگر، «متولی اصلی بحث مهارتآموزی در محیط واقعی کار، سازمان فنیوحرفهای است، کارورزی برعهده دفتر توسعه و اشتغال است و بحث حمایت بیمهای از نیروی کار نیز با دفتر کاریابیها و هدایت نیروی کار ارتباط پیدا میکند، اما در نهایت، مرجعی که جمعبندی و تدوین دستورالعملها و آییننامهها را انجام میدهد و گزارشات عملکرد را بهطور متمرکز میگیرد، دفتر سیاستگذاریهای اشتغال وزارت رفاه است.» با این توضیح مشخص شد که این طرح، بحثها و اهداف متفاوتی را از طرح «کاج» ویژه سلامت کارگران که در ادامه به آن میپردازیم، دنبال میکند.
عاطفه شمس
طرح ملی کاج از چه سالی مطرح شد و شامل چه محورها و مفادی میشود؟
این طرح سال94 مطرح و پس از انجام تحقیقات اولیه، در سال95، بهصورت پایلوت اجرایی شد و تا به امروز تدوین محتوا و برنامهها و پوشش و توانمندسازی بقیه زیرمجموعهها مثل خانههای بهداشت و بهبان و آموزشهای بهبانها و... تکامل پیدا کرده و در حال حاضر، بهطور جدیتر در سه بسته اصلی، کار را شروع کردهایم. این طرح، دو موضوع اصلی پیشگیری و کنترل را شامل میشود؛ موضوع اول، پیشگیری از آسیبهای اجتماعی در جامعه کار و تولید است که خود دارای دو راهبرد است؛ یک راهبری و توسعه برنامههای همیار کارکنان در کارگاههای 50 تا 500 نفر و آموزش آنها و دیگری راهبری و اجرای طرح پیشگیری از سوءمصرف موادمخدر در محیطهای کارگری است. موضوع دوم، برنامه کنترل و کاهش معلولیت ناشی از حوادث کار است که آن هم دارای دو راهبرد است؛ ابتدا تشکیل پرونده بهداشت محیط کار در بحث معلولیت برای همه کارگاههای 50 تا 500 نفر است که البته با بحثهای بازرسی تفاوت دارد و در جهت آگاهسازی و توانمندسازی حرکت میکند و برنامههایی از جنس فرهنگ و آموزش و تشکیل پرونده سلامت برای تکتک کارکنان در داخل کارگاهها را در میگیرد که در حال اقدام برای اجرای آن هستیم. بخشی هم به بحثهای همکاری و مشاوره علمی و تحقیقاتی برمیگردد که برنامههایی نیز برای تحقق این بخش در نظر گرفته شده است.
چه نهادهایی در تدوین و اجرای این طرح با شما همکاری دارند؟
از آنجا که تمرکز این طرح بر خانههای بهداشت است، وزارت بهداشت و سازمان تامیناجتماعی در این طرح با ما همراه هستند، اما در بخش اعظمی از اجرای این طرح با ستاد مبارزه با موادمخدر همگام هستیم. سه بسته را هم تدوین کردهایم که بناست این بستهها توانمندسازی شده و اجرا شوند.
بسته اول، ترویج سبک زندگی سالم است که در ده دسته طبقهبندی شده شامل سلامت زندگی، تحرک فیزیکی، تغذیه، ایمنی، سلامت روان -که در این جهت در حال عملیاتیکردن «طرح ابر» برای ارتقای بهداشت روان در جامعه کار و تولید هستیم- رفتارهای اجتماعی مطلوب، سلامت معنوی و دیگر مولفههای موثر بر سلامت مثل نشاط و شادابی. بسته دوم، خدمات پایه و تخصصی سلامت کارگران است که این بسته نیز شاخصهای بسیاری دارد، از جمله بسته خدماتی متخصص داخلی و... و به فراخور موضوع به جسم و بهداشت ارتباط پیدا میکند. درواقع، تلاش میکنیم الگوی بازطراحی شده سلامت کارگران را برای این عزیزان داشته باشیم. بحث تحرک فیزیکی و عوامل دیگری که در بسته اول وجود داشت اینجا نیز مطرح میشود با این تفاوت که در بسته اول، بحث سبک زندگی و آموزش مطرح است و در بسته دوم، ارائه خدمات پایه و اولیه توسط مراکز یا خانههای بهداشت مدنظر قرار گرفته است.
شناسنامههای سلامت برای کارگاهها و کارگران هم در همین مراکز آماده و به آنها داده میشود.
بسته سوم نیز اقدامات سلامتمحور برای کارفرمایان است که شامل تمامی خدماتی را که کارفرما میتواند برای پیشگیری و کاهش عوامل خطر در محیط کار خود و افزایش عوامل حفاظتی، انجام دهد، میشود.
درواقع، بیشتر بحث شیوه مدیریت محیط کار و فراهمآوردن تسهیلات برای ارتقای محیط کار است. در این زمینه هم برنامهریزیهایی انجام دادهایم که داشتن رسالت دورنما و ارزشهای سازمانی در آن وجود دارد و نیز مقولههایی چون داشتن اهداف سازمانی، سازماندهی، تناسب شغل و توانمندی کارکنان، کمیت و کیفیت تسهیل کار، تناسب کار تسهیلشده با توانمندی کارکنان، دفعات و حجم کارهای فوری، بحثهای رهبری، پاداش دادن به کارکنان، امکان گذراندن دورههای آموزشی کارکنان، استانداردهای ارزشیابی دورهای، مرخصیها، حمایت از بازنشستگی آنها و... در آن میگنجد.
همچنین توجه میکند به اینکه آیا نظام ارزشیابی عملکرد در سازمان وجود دارد یا خیر، آیا این نظام ارزشیابی نقد میشود، وضعیت فرهنگ سازمانی، رضایت شغلی، میزان مشارکت کارکنان چگونه است، مدیران تا چه حد به مقوله رفاه اهمیت میدهند، استنباط کارکنان از انصاف کارفرما چگونه است، زیرا بخش اعظم بحث بیعدالتی به دریافت ذهنی افراد برمیگردد.
کارفرمایان چه برنامههایی برای کاهش خشونت دارند که امروز یکی از بحثهای اصلی سازمان جهانی کار (ILO) است. شرایط کلی محیط کار مثل وضعیت رستورانها و غذاخوریها، آلایندههای شیمیایی، نور، صدا، تهویه و عوامل ارگونومی چگونه است.
نظام ثبت بیماریها چه وضعیتی دارد، آیا حوادثی که برای کارکنان طی کار رخ میدهد ثبت میشود، آیا اقداماتی برای حل مشکلات این افراد میشود یا خیر و...
تا به امروز این طرح در چند استان اجرایی شده است؟ و اکنون که برنامههای این طرح به طور دقیقتر تدوین شده در چند استان دیگر عملیاتی خواهد شد؟
در حال حاضر ما این طرح را در حدود 10استان عملیاتی کردهایم و انشاءالله با همکاری نهادهای دیگر، پوشش آن را گسترش خواهیم داد، زیرا به آن اعتقاد داریم و معتقدیم وقتی یک کارگر آسیب ببیند فقط خود او ضربه نمیخورد، بلکه یک محیط را متاثر میکند.
به همین دلیل تلاش داریم این طرح را هرچه بیشتر توسعه دهیم، به همین منظور نیز سازمان تامیناجتماعی را به کمک گرفتهایم و امیدواریم با کمک این سازمان و وزارت بهداشت، این هدف محقق شود.
حتی حوزه اقتصادی هم میتواند هزینه کند، زیرا کارگر سالم به بهرهوری کشور کمک میکند. ما اعتقاد داریم از مسیر نشاط و شادابی به بهرهوری میرسیم و به همین دلیل امسال، برنامههای ورزشی را بسیار جدی و مفصل تدارک دیدهایم؛ از اعزام تیمهای ورزشی به اسپانیا گرفته تا ورزشهایی که در داخل کارگاهها وجود دارد، در برنامه ما وجود دارد. امسال اولین تیم جودو زنان ما به اسپانیا اعزام شد و نتایج بسیار خوبی هم بهدست آورد و حتی بعضی از رکوردهای کارگری ما به رکوردهای ملی نزدیک است.
اعضای تیمهای ما انگیزه دارند و بدون تردید، اگر به آنها و سلامتشان بها داده شود قادر خواهند بود رکوردهای ملی را هم بهدست بیاورند.
اجرای طرح کاج در این 10استان تاکنون دستاوردی هم داشته یا تغییر محسوسی در جامعه هدف آن مشاهده کردهاید؟
اگر نداشته باشد که خدای ناکرده خیانت میکنیم، اگر هم به نتیجه آن اعتقاد نداشته باشیم که اوضاع بدتر میشود. ما بهطور مرتب نتایج را رصد میکنیم. بدون شک تاثیر داشته، اما از اینکه بخواهم الان به شما میزان تاثیر را بگویم معذورم، اما این بار بعد از اجرای طرح انشاءالله نتایج دقیق را اعلام خواهم کرد. ما الان در حال انجام یک شیوعشناسی هستیم که براساس آن، میتوانیم بگوییم این طرح تا چه اندازه موثر بوده، اما تا به اینجا هم قطعا تاثیرگذار بوده است.
اخیرا شما در معاونت اجتماعی و فرهنگی وزارت رفاه، تفاهمنامهای با دانشگاه علوم پزشکی در راستای اجرای طرح ملی کاج امضا کردید. زمینههای همکاری دانشگاه علوم پزشکی با شما چه خواهد بود؟
بدنه فعالیت ما سیاستگذاری و برنامهریزی است، بعد از این اقدامات هم تلاش کردیم اجرا را به اهل آن واگذار کنیم. بدنههایی هم که انتخاب میکنیم در همان زمینههای تخصصی فعالیت میکنند. از آنجا که قرار است طرح «ابر» را هم اجرا کنیم، از پژوهشگران اعصاب و روان دانشگاه علوم پزشکی تهران کمک خواستیم، آنها هم اجابت کرده و حضور پیدا کردند. درواقع، آنها تیم عملیاتی هستند و هماهنگیها و هزینهها برعهده ماست. آنها محتوا را مینویسند، نوع آموزش را هماهنگ میکنند، ما تایید میکنیم. اجرای برنامه با آنها و نظارت برعهده ماست.
آیا دورههای خاصی را برای اجرای این طرح در نظر گرفتهاید؟
دورهها که کوتاه است. البته خانه بهداشت وجود دارد و در حال فعالیت است و ادامه خواهد داد، برای حل مشکلاتی هم که وجود داشت در برنامه عملیاتی یک سالهای که وزیر اعلام کردند، قریب به 90 خانه بهداشت جدید راهاندازی کردیم.
این توانمندسازی مرتب جزء وظایف ماست، اما ساعتهای این آموزش به فراخور هریک از برنامهها تنظیم و اجرا میشود؛ ممکن است از همایش سه ساعته باشد تا آموزشهای 24ساعته و برنامههایی از این دست. آموزشهایی که برای نیروهای خودمان است مثل همیار کارکنان و... طولانیتر است و برنامهریزیهای آنها در حال انجام است.
در خبرها آمده که این طرح، یک برنامه پنج ساله خواهد بود. آیا بعد از این دوره پنجساله، طرح کاج مجددا ادامه پیدا خواهد کرد؟
هدف طرح کاج، کاهش آسیبهای اجتماعی در محیط کار و تولید است، بنابراین باید همیشه وجود داشته باشد. امکان ندارد بعد از دورهای این طرح از مدار خارج شود. آموزش بهطور مداوم ادامه پیدا میکند، اما دوره زمانی این برنامههایی که ما تدارک دیدهایم یک ساله است تا بتوانیم به اهدافی که در بخش اول عرض کردم دست پیدا کنیم. بهطور مثال، آموزشهای سبک زندگی سالم، سلامت روان، تغذیه و سایر محورهایی که در بسته اول وجود دارد 120دقیقهای است.
بنابراین بحث پنجساله بودن طرح «کاج» مطرح نیست و این طرح ادامه پیدا خواهد کرد تا هرچه بیشتر به اهداف خود نزدیک شود.
بله، اصلا نمیتوان گفت در یک زمان متوقف خواهد شد. آموزش باید بهطور مداوم وجود داشته باشد، زیرا همان طور که موادمخدر در دورههای مختلف شکل و رنگ عوض میکند باید آموزشها هم بهروز شود. ما نیز در حال تدوین قالببندیهای جدیدی هستیم، بهطور مثال، برنامههای خانوادگی تدارک دیدهایم تا بتوانیم خانوادهها را آموزش داده و آنها را نسبت به مضرات موادمخدر آگاه کنیم.
فکر میکنید مشکلات معیشتی کارگران تا چه اندازه بر سوءمصرف موادمخدر در بین آنها تاثیرگذار است؟
قاعدتا این نسبت باید معکوس باشد. در گذشته این باور وجود داشت که فقرا یا بیکاران بیش از سایرین به اعتیاد روی میآورند، اما در حال حاضر، میتوان گفت که اعتیاد در بین جامعه کار و تولید بیش از آن بخشهاست.
همچنین بررسیها نشان میدهد، شیوع موادمخدر در دو سال گذشته در بین ثروتمندان و طبقات تحصیلکرده بیشتر بوده و حتی زنانه هم شده است. درواقع، این مولفههای جدید، یعنی زنانهترشدن استفاده از موادمخدر، بالارفتن سطح سواد در بین معتادان و بیشتر روی آوردن مرفهان به موادمخدر برجستهتر از بقیه عناصر است.
شما بر پیشگیری از سوءمصرف مواد تمرکز دارید. با توجه به نتایج مطالعات اولیه شما دلیل رویآوردن جامعه کارگری به موادمخدر چیست؟
بخش اعظم آن به پایینبودن سواد افراد برمیگردد. بخش دیگر هم تاثیر گروه همسالان است. بخش دیگری هم سرخوردگیهایی است که وجود دارد. بخشی هم خستگی ناشی از کار است. عوامل زیادی را میتوان برای آن برشمرد که بهطور مستقیم در این قضیه دخیل هستند. بهطور مثال، گاهی خشونت در محیط کار ممکن است تاثیر داشته باشد.
در مجموع، خشونت، فقر، پایینبودن سطح آگاهی، اختلافات خانوادگی، طلاق و... همه اینها بهطور مستقیم میتواند در شیوع اعتیاد در محیط کار موثر باشند، اما اینکه حد تاثیر هریک چقدر است، قابلبررسی است، اما تاکید میکنم، مهمترین دلیل گرایش بیشتر به سوءمصرف مواد در محیط کار به کمبود آگاهی برمیگردد به همین دلیل هم، تلاش ما در این طرح، آگاهیدادن به جامعه کار و تولید درباره مضرات این مواد است.