بنزین با تمام فرّار و حساس بودنش، نمی‌تواند گوشه منحنی تورم را بگیرد و جابجایی‌های عظیم پدید آورد؛ چون فقط 7 درصد از سهم هزینه خانوار را به خود اختصاص داده است. برای همین هم هست که کارشناسان عامل تورم سال‌های پیش را گران شدن بنزین نمی‌دانند.

در بودجه سال ۹۵ قرار است بنزین گران‌تر شود و ۲۴ میلیون نفر هم دیگر یارانه نگیرند. حال سوال اینجاست که آیا این بودجه بر تورم می‌دمد و معیشت مردم را سخت‌تر می‌کند؟ مجلس در لایحه بودجه سال 95 دولت را مکلف کرده یارانه 24 میلیون نفر را با معیار درآمدی بالای ۳۵ میلیون تومان در سال حذف کند و قیمت بنزین دونرخی شود و نرخ آزاد آن افزایش یابد.

 

 آیا افزایش قیمت بنزین تورم‌زاست؟

دو تجربه متفاوت در زمینه افزایش قیمت بنزین و تاثیر آن بر تورم وجود دارد. اولین تجربه به سال 89 و 90 بازمی‌گردد که همزمان با افزایش قیمت حامل‌های انرژی و اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها تورم افزایش قابل‌ملاحظه‌ای یافت و حتی تاثیرات منفی بسیاری بر دیگر بخش‌های اقتصادی ازجمله بخش تولید بر جای گذاشت. تجربه دوم به سال 94 و تک‌نرخی شدن قیمت بنزین بازمی‌گردد که در این سال نه‌تنها تورم بالا نرفت، بلکه مسیر نزولی آن ادامه یافت. به عبارتی در بررسی تاثیر افزایش قیمت بنزین ما با دو تجربه مواجهیم؛ تجربه اول که نشان می‌دهد افزایش قیمت بنزین تورم‌زا بوده و تجربه دوم که نشان می‌دهد افزایش قیمت بنزین هیچ تورمی به همراه نداشته است. بر این اساس شاید بتوان گفت در دو دوره مورد بررسی بنزین عامل اصلی افزایش قیمت‌ها نبوده، بلکه بنزین هم در کنار مجموعه عواملی مانند افزایش نرخ ارز، بی‌انضباطی مالی و موارد دیگر، بر تورم تاثیر گذاشته است. حسین احمدی‌کیا، دانشیار گروه مکانیک دانشگاه اصفهان، در تحلیلی به بررسی این مسئله پرداخته که گرانی بنزین چه تاثیری بر هزینه خانوار می‌گذارد. بر اساس محاسبات این استاد دانشگاه هر ایرانی به طور متوسط در ماه 24 لیتر بنزین مصرف می‌کند. یعنی هر فرد به طور میانگین ماهانه 24 هزار تومان هزینه مصرف بنزین دارد. متوسط جمعیت خانوارهای ایرانی نیز 55/3 نفر است. یعنی هزینه مصرف بنزین برای یک خانوار با این بعد جمعیتی ماهانه 85 هزار تومان است. بر این اساس با توجه به دستمزد ماهانه افراد و با فرض اینکه در هر خانوار تنها یک فرد حقوق‌بگیر وجود داشته باشد، تنها 7 درصد هزینه هر خانوار صرف خرید بنزین می‌شود. به این ترتیب، بعید به نظر می‌رسد هزینه‌های خانوار در حوزه مصرف بنزین نسبت به سال قبل از آن تغییری کند. مگر آنکه افراد بیش از سهمیه‌ای که قرار است توسط دولت تعیین شود، مصرف داشته باشند. در این صورت افراد باید برای مصرف مازاد بر سهمیه، هزینه بیشتری بپردازند. در این مورد هم کارشناسان معتقدند احتمالا افرادی بیش از سقف تعیین‌شده بنزین مصرف می‌کنند که یا تعداد خودروهای بیشتری دارند و یا بیش از دیگران تفریح می‌کنند و یا خودرو وسیله امرارمعاش و منبع درآمد آنان است. گزارش‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد دهک‌های درآمدی بالا بیش از دهک‌های پایین هزینه تفریح می‌پردازند. به عبارتی آن گروهی که بیش از دیگران از وسیله نقلیه خود استفاده می‌کنند احتمالا در دهک‌های بالای درآمدی جای می‌گیرند و افزایش قیمت بنزین تاثیری در معیشت این دهک‌ها ایجاد نمی‌کند. گروه سوم و افرادی هم که معیشت آنان وابسته به مصرف بنزین است، مانند رانندگان تاکسی سهمیه مجزا دریافت می‌کنند و یا این افزایش هزینه بنزین را با افزایش کرایه‌ها جبران می‌کنند.

 

 آیا افزایش قیمت بنزین بر دیگر بخش‌ها اثر می‌گذارد؟

تجربه سال 89 و 90 نشان می‌دهد افزایش قیمت بنزین و حامل‌های انرژی، دیگر بخش‌های اقتصادی را هم متاثر می‌کند و قیمت سایر بخش‌ها را هم بالا می‌برد. مانند افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و یا قیمت محصولات و یا خدمات وابسته به حامل‌های انرژی. اما در این سال‌ها قیمت برخی کالاهای غیرمرتبط هم با تغییر قیمت حامل‌ها مدام در مسیر صعود بود. به گفته کارشناسان اقتصادی در دو سال مورد بررسی انتظار تورمی به ایجاد تورم بیشتر دامن می‌زد. علاوه بر آن مشکلاتی مانند جهش فنری نرخ ارز و بی‌انضباطی‌های مالی دولت هم در افزایش نرخ تورم موثر بود. دولت دهم ناتوان از کنترل قیمت‌ها بود. اما تجربه سال گذشته نشان داد که با کنترل دیگر عوامل تورم‌زا، افزایش قیمت بنزین نمی‌تواند به‌تنهایی عامل تورم باشد. کارشناسان معتقدند افزایش قیمت بنزین در بدترین حالت 5/1 درصد به تورم فعلی خواهد افزود اما این اثر تورمی هم به‌سرعت کنترل خواهد شد.

 

 قیمت بنزین در ایران بالاست؟

قیمت بنزین در مقایسه با دیگر کشورها چگونه است و آیا قیمت بنزین در ایران بالاست؟ حسین احمدی‌کیا، دانشیار گروه مکانیک دانشگاه اصفهان، در تحلیل خود به مقایسه نرخ بنزین ایران با دیگر کشورهای جهان پرداخته است. بر اساس این بررسی ونزوئلا، لیبی و عربستان سعودی به ترتیب ارزان‌ترین قیمت بنزین و هنگ‌کنگ، هلند و انگلستان گران‌ترین بنزین در بین 119 کشور مورد بررسی را دارند. ایران هشتمین کشور از نظر ارزانی بنزین است. متوسط قیمت بنزین در کشورهای اروپایی حدود پنج برابر ایران و متوسط کشورهای حوزه خلیج‌فارس معادل ایران است. میانگین قیمت بنزین در 119 کشور 061/1 دلار است و قیمت بنزین ایران یک‌سوم متوسط جهانی است.

 

 حذف یارانه‌ها معیشت کدام دهک را نشانه می‌گیرد؟

بر اساس قانون بودجه سال 95، مجلس دولت را مکلف کرده یارانه 24 میلیون نفر را حذف کند. مهم‌ترین معیار حذف یارانه‌ها داشتن درآمد بالای 35 میلیون تومان در سال و یا درآمد حدود 3 میلیون تومان در ماه است. قیدی که در قانون آمده حذف یارانه «سه دهک بالای درآمدی» است. یعنی بر اساس قانون بودجه 7 دهک متوسط به پایین در سال 95 همچنان یارانه خواهند گرفت. اما این مصوبه به گفته دولت یک ایراد اساسی دارد و آن ‌هم معیار حذف یارانه‌هاست. محمدباقر نوبخت در جلسه علنی مجلس در مخالفت با معیار 35 میلیون تومانی گفته بود: «ممکن است خانواری که دارای این درآمد است بیمار لاعلاج و یا فرزند دانشجو داشته باشد. دولت نمی‌تواند با معیار درآمد یارانه افراد را حذف کند.» اما مصوبه مجلس قطعی است. با این حال به نظر نمی‌رسد دولت هم مصر به حذف یارانه‌ها باشد. وی بعد از تصویب قانون حذف یارانه‌ها اعلام کرد: «حذف 24 میلیون نفر از دریافت یارانه نقدی در این شرایط عادلانه نیست و قطعا موجب اذیت بسیاری از مردم می‌شود. برای همین دولت تلاش خواهد کرد در تدوین آیین‌نامه اجرایی خود برای حذف دهک‌های ثروتمند از دریافت یارانه نقدی به نحوی عمل کند که یارانه نقدی هیچ فرد نیازمندی حذف نشود.» بر این اساس به نظر می‌رسد دولت در تدارک تدوین آیین‌نامه دیگری برای حذف یارانه‌هاست. تجربه سال گذشته حذف یارانه‌ها هم نشان داده دولت نتوانسته و نخواسته در یک سال یارانه 6 میلیون نفر را یک‌باره حذف کند. مسئله 24 میلیون نفر در سال 95 و یک سال مانده تا انتخابات 96 که جای خود دارد. اما کارشناسان در بررسی این مسئله که حذف یارانه‌ها چه تاثیری بر معیشت مردم می‌گذارد، معتقدند دولت حذف یارانه سه دهک بالا را در دستور کار دارد. سه دهکی که یارانه 45 هزار و 500 تومانی در معیشت آنان تاثیری ندارد و دریافت و عدم دریافت آن یکسان است. یارانه در معیشت سه دهک وسط هم که ممکن است با معیار درآمد 3 میلیون تومان در ماه حذف شوند، تاثیر بسزایی ندارد. چون هر فرد سالانه 546 هزار تومان و هر خانوار چهارنفره 2 میلیون و 182 هزار تومان در سال یارانه دریافت می‌کند. با فرض اینکه خانواری که یارانه‌اش حذف شده تنها در سال 35 میلیون تومان درآمد داشته باشد، یارانه 2 میلیون و 180 هزار تومانی سالانه معادل 6 درصد از درآمد کل سال این خانوار است و بودن یا نبودن آن مسئله چندانی نیست. چهار دهک پایین احتمالا از حذف یارانه‌ها تاثیر می‌پذیرند که این گروه به‌هیچ‌عنوان در لیست حذف یارانه‌ها قرار ندارند. بر این اساس اگرچه مجلس بودجه‌ای را تصویب کرده که دست‌اندازهای زیادی جلوی پای دولت می‌گذارد، اما به نظر می‌رسد حداقل دو فاکتور مهم بودجه یعنی بنزین و یارانه‌ها تاثیری بر معیشت مردم نگذارند. اولی تورم‌زا نخواهد بود و دومی درآمد خانوارهای کم‌درآمد را کاهش نخواهد داد.