یادداشت
سیل و جامعه شناسی مردممدار
سيامك زندرضوي؛ جامعهشناس و استاد دانشگاه
از آنجا که پیدایش و گسترش سیلاب و پیامدهای آن، امری میانرشتهای است و عرصههای گوناگونی در علوم پایه، فنی و مهندسی، علوم اجتماعی و اقتصادی و... را دربرمیگیرد، بنابراین پاسخ به این سوال که چه بسترهای اجتماعی سبب میشوند بسیاری از «حوادث طبیعی» در ایران به بحرانهای اجتماعی و انسانی تبدیل شوند؛ بهعنوان امری میانرشتهای قابل بحث است. اما اتفاق مهمی که رخ داده، این است که برای اولین بار رئیس دولت از جامعهشناسان برای شناسایی مسئله و ارائه راهکار و گفتوگو درباره تجربه سیلاب دعوت کرده و این اذعان به ناتوانی، اتفاقا آغاز علم است. برای این کار نیز دو راه وجود داشت؛ یک راه، عرصه جامعهشناسی سیاستگذار و عرصه دیگر، جامعهشناسی مردممدار است.
در نهایت، محمد فاضلی و من بهعنوان نمایندگان جامعهشناسی سیاستگذار و جامعهشناسی مردممدار، در جلسات دولت شرکت کردیم، اما نگاه من رای نیاورد و در نتیجه، کاری که در حال حاضر انجام میگیرد در حوزه جامعهشناسی سیاستگذار است، اما برای ثبت در تاریخ میتوان به تفاوتهای این دو اشارهای داشت؛ جامعهشناسی سیاستگذار متکی بر تجربه و دانش کارشناسان است، تاکید آن بر پیمایش، مطالعات موردی و گزارشهای کارشناسی است، بر پژوهشهای چندرشتهای تاکید دارد، اما جامعهشناسی مردممدار، متکی به دانش کارشناسی و تجربه اجتماعات محلهای و کیفیت مبتنی بر پژوهشهای بینرشتهای است.
در جامعهشناسی مردممدار متناسب با وضعیت هر زیرحوزه، برای انجام فعالیتهای میدانی، تیمهای چندرشتهای متفاوت تشکیل میشود که در آنها، علاوه بر متخصصان رشتههای علوم مرتبط (محیطزیست، خاک، آب، جنگل، مرتع، دام، کشاورزی و...) صاحبنظران آن محدوده، نمایندگان سازمانهای غیردولتی و فعالان اجتماعی، نمایندگان شوراهای اسلامی شهر و روستاهای آن نواحی حاضر خواهند بود و در این نشستها، جامعهشناس، عضوگروه «تسهیلگر» گفتوگوها خواهد بود. یافتههای این نشستها نیز قدمبهقدم، در آن زیرحوزه معین به شکل مناسب، اطلاعرسانی و بازخوردها جمعآوری و پرسشهای تازه پیگیری میشوند.
بهطور مثال، یکی از عرصههایی که در گزارش جامعهشناسی مردممدار به آن پاسخ داده میشود، اما در جامعهشناسی سیاستگذار اصلا به آن ورود نمیشود، میدانهای قدرت احتمالی، ایجاد شده میان منافع گروههای ذینفع در این حوزههاست که کلید مسئله نیز بهشمار میرود. زمانی که گزارش توسط گروه قدرت تهیه میشود باید بحث میدانهای قدرت را نادیده گرفت، اما زمانی که از عرصه جامعهشناسی مردممدار ورود میشود، این میدانهای قدرت در عرصه شهری نیز وجود دارد و آنجایی است که بسترهای رودخانه توسط وابستگان به قدرت و نه شهروندان، تصرف و به حراج گذاشته میشود.