دلارها از پستوها بیرون میآیند؟
ثبات نرخ ارز از ابتدای سال گذشته که التهاب اقتصادی با خروج آمریکا از برجام شدت گرفت، یکی از دغدغههای بزرگ فعالان اقتصادی و مردم بوده است. طی این مدت، دلار بهعنوان ارز شاخص، تا 19هزار تومان هم بالا رفت و تا 9هزار تومان هم کاهش یافت، ولی از زمستان گذشته کمکم شیب صعودی گرفت. این شیب صعودی در شش ماه اخیر بین کانال 13،12هزار تومان مهار شده، اما نوسانهای پُرتعداد نرخ دلار در کانال 12 و 13هزار تومان و پایین نیامدن آن از سطح مقاومت 12هزارتومانی چه عللی دارد؟ روند کاهشی نرخ دلار طی هفتههای گذشته -پیش از مثبتشدن شیب قیمت ارز در اثر انفجار دو نفتکش در دریای عمان- نشان میدهد، اگر اتفاقاتی مثل انفجار اخیر نفتکشها قیمت ارز را افزایش ندهد، با تسلطی که بانک مرکزی بر بازار ارز پیدا کرده است، صعود دوباره نرخ دلار یا حداقل پایداری قیمت آن در کانال 14هزار تومان دور از ذهن بهنظر برسد.
البته دلالان به شیوههای مختلف سعی در بالا کشاندن نرخ دلار دارند و با کوچکترین تحول سیاسی، از فرصت استفاده میکنند بهطوری که روز پنجشنبه 23خردادماه 98، با حادثهای که برای نفتکشها در دریای عمان روی داد، این تکاپو به قول عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در میان دلالان به منظور موجآفرینی در بازار ارز با وجود تعطیلی صرافیها و بانکها دیده شد.
بانک مرکزی را باید بازیگر اصلی بازار ارز از مدت تصدی رئیس کل جدید دانست. این بانک طی شش ماهه گذشته بهصورت هوشمندانهای سعی در مهار قیمت ارز داشته و اقداماتی که در راستای این هدف از سوی بانک مرکزی انجام شده، اگر مقاومت دلار در کانال 12هزار تومانی را نادیده بگیریم، چشمانداز نسبتا باثباتی پیش روی بازار ارز قرار داده است. مهمترین دلیل برای اثبات این مطلب این است که هربار تب خرید دلار بالا میرود، موضعگیریهای رئیس کل بانک مرکزی آن را کاهش میدهد و هربار پیشبینی وی در مورد کاهش قیمت، در کوتاهمدتی، محقق میشود.از جمله اقدامات مهم بانک مرکزی، راهاندازی بازار متشکل ارزی است که مدتها وعده آن داده میشد و پنجشنبه گذشته از سایت آن، رونمایی شد و راهاندازی این بازار امیدواری نسبت به آینده بازار ارز را بیشتر میکند.
آنطور که محمود شکستهبند، مدیرعامل شرکت بازار متشکل ارزی میگوید، تعیین نرخ واقعی خریدوفروش صرافان برای ساماندهی بازار ارز و کنترل هیجانات آن، واقعیترشدن معاملات و توقف تاثیرگذاری هیجانات کاذب در نرخ ها و در نتیجه به ثبات رسیدن قیمتها، از جمله مهمترین نتایج راهاندازی بازار متشکل ارزی است که روند کاهشی نرخ ارز را مستمر خواهد کرد.نظر کارشناسان نیز نسبت به آینده بازار ارز با توجه به تاثیر مثبت بازار متشکل ارزی بر روند قمیتگذاری ارز، مثبت است. به عقیده کارشناسان، با تلاشی که بانک مرکزی برای کنترل تقاضای ارز، همچنین بازگشت ارزهای صادراتی به چرخه اقتصادی دارد و با راهاندازی بازار متشکل ارز حتی باید منتظر ورود ارزهای خانگی به بازار نیز باشیم.با این حال، آینده بازار ارز با توجه به وابستگی قیمت ارز به تحولات سیاسی و سرنوشتِ ماندن یا خروج ایران از برجام همچنان ابهاماتی ایجاد میکند که جای بررسی دارد. از جمله این ابهامات این است که آیا اقدامات بانک مرکزی به تنهایی برای مهار قیمت ارز موثر خواهد بود و آیا از این اقدامات نتیجه موردنظر عاید بازار ارز میشود؟
منافع بازار متشکل ارزی برای بازار ارز
اصغر مشبکی، استاد اقتصاد دانشگاه و کارشناس اقتصادی در پاسخ به سوال مذکور، با اظهار خوشبینی نسبت با آینده بازار ارز و البته اثر مثبت اقدامات بانک مرکزی بر بازار ارز، به «آتیهنو» گفت: «با توجه به آنچه طی مدت تصدی رئیس کل جدید بانک مرکزی در بازار ارز با ورود هوشمندانه بانک مرکزی به این بازار اتفاق افتاده است؛ قیمت ارز، مسیر کاهشی را طی کرده است. باید بر نقش مهم رئیس کل جدید در این تحولات تاکید کرد. البته تداوم روند کاهشی نرخ ارز نیاز و بستگی تام به اجرای کامل برنامههایی مثل راهاندازی بازار متشکل ارزی دارد که بانک مرکزی از پیش تعیین کرده است.»
وی با اشاره به اینکه مقدمات راهاندازی بازار متشکل ارزی فراهم شده است و از این پس روند ورود و خروج ارزهای صادراتی تحت نظارت دقیقتری قرار میگیرد، بیان کرد: «طبق آنچه بانک مرکزی مقرر کرده و براساس دستورالعملهای موجود، صادرکننده باید در چارچوب مشخصی کار کند که روند بازگشت ارز صادراتی به کشور را تسریع خواهد کرد. یعنی اینکه ظرف دو، سه ماه آینده ارز ناشی از صادرات به کشور برگشته و از طریق سامانه «نیما» به چرخه اقتصاد میآید در نتیجه روند عرضه ارز به بازار راحتتر و بهتر از قبل خواهد شد.»
استاد اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس با تاکید بر اینکه از این پس هر صادرکننده باید پول حاصل از صادرات را در زمان مشخص به چرخه اقتصاد و به سامانه «نیما» برگرداند، وگرنه جریمه میشود، افزود: «با پیشبینیهای انجامشده و با توجه به عزم جدی مسئولان اقتصادی در حمایت از برنامههای بانک مرکزی، جلو صادرات صادرکنندگان متخلفی که به هر دستاویزی، از بازگشت ارز صادراتی سر باز بزنند، گرفته خواهد شد. راهاندازی بازار متشکل ارزی، تزریق ارزهای بیشتری را بهدنبال خواهد داشت و از سویی این بازار، صادرکننده را با سازوکارهای تشویقی، ترغیب خواهد کرد ارزهای بیشتری را در زمان معین برگرداند و از مشوقها بهرهمند شود.بنابراین با وضعیت پیشآمده، پیشبینی بسیاری از کارشناسان اقتصادی این است که تحولات مثبت زیادی در بازار ارز بهوجود بیاید و بازار ارز در آینده شرایط بهتری داشته باشد. مقاومت دلالان بهزودی در برابر ریزش قیمت ارز خواهد شکست و با تداوم کار بازار متشکل ارزی، دلارهای خانگی که توسط مردم به منظور حفظ ارزش داراییهایشان ذخیره شده نیز وارد بازار میشود.»
نرخ ارز باثباتتر میشود
مشبکی با تاکید بر اینکه بازگشت ارزهای خانگی به بازار، موجب کاهش بیشتر نرخ ارز میشود، ادامه داد: «نکته قابلتامل دیگر در خصوص بازار ارز که امیدواری نسبت به آن را دوچندان خواهد کرد، کاهش تقاضای ارزی است. اگر به سیاستهای دولت طی یکسال گذشته بنگریم این نکته استخراج میشود که دولت جلو واردات خیلی از کالاهایی که به نحو مستقیم کالای مشابه آن در داخل تولید میشود را گرفته است. یعنی تقاضا برای ارز را کاهش داده است. کار دیگر دولت که در ریزش قیمت ارز در آینده موثر خواهد افتاد، تلاش برای کاهش وابستگی بودجه به نفت است. هدفی که دولت و مجلس در بودجه سال98، دنبال میکنند این است که تا حد ممکن، وابستگی بودجه به نفت کمتر شود و با رصد بخشهای مختلف اقتصادی که مالیاتگریزی داشتند، منابع جدیدتری برای اخذ مالیات شناسایی شود. مثلا یکی از منابع مالیاتی که اخیرا خبر آن در رسانهها منعکس شد و میتواند درآمد قابلتوجهی برای دولت ایجاد کند، اخذ مالیات از خریدوفروشهای عمده در بازار سکه است.
طبق تحقیقی که توسط کارشناسان اقتصادی انجامشده و نتایجی که بهدست آمده، منابع درآمدی خوبی، یعنی بیش از هزار میلیارد تومان برای دولت از این طریق ایجاد میشود که اینگونه درآمدها بخش مهمی از هزینهها را پوشش داده و وابستگی به بودجه نفت را کاهش میدهد. هرقدر وابستگی به بودجه نفت پایینتر باشد، تقاضا برای دلار کمتر میشود و در نتیجه همین امر روی کاهش نرخ دلار اثرگذار است. پس دولت راههای متعددی دارد تا تقاضای دلار را کم کند.» وی در پایان با اشاره به اثر روانی اقدامات بانک مرکزی بر بازار ارز، خاطرنشان کرد: «اینکه بانک مرکزی بر راهاندازی بازار متشکل ارزی اصرار کرد و آن را تشکیل داد برای صادرکنندگان و صرافان پیام محکمی بود که حضور بانک مرکزی در بازار با برنامه و همهجانبه است و آنها از جنبه روانی آمادگی بیشتری برای همگرایی و همسوشدن با سیاستهای این بانک پیدا کردهاند. مقاومتی که در بازار از جانب دلالان ارز دیده میشود نیز کمتر شده و قیمت ارز حتی بعد از حوادث تهدیدآمیز در خلیجفارس بهسرعت متعادل شده است، بنابراین اگر مکانیزم مدیریتی بانک مرکزی مستدام باشد، بازار ارز متعادلتر و در آیندهای نزدیک باثباتتر خواهد شد.»
حذف واسطهگرها از بازار ارز
فرشید شکرخدایی، دبیر کمیسیون خصوصیسازی و رقابتپذیری اتاق بازرگانی ایران با اشاره به تاثیر بازار متشکل ارزی بر ادامه کاهش نرخ ارز و خوشبینی نسبت به آینده بازار به «آتیهنو» توضیح داد: «تقریبا همه کارشناسان اقتصادی متفقالقول میگویند که نرخ فعلی دلار واقعی نیست و اگر حباب روانی آن تخلیه شود نرخ بهشدت کاهش مییابد. مهمترین اثری که بازار متشکل ارزی بر بازار ارز دارد، کمک به تعادل عرضهوتقاضا در این بازار و تخلیه حباب روانی از نرخ دلار است. خریدار و فروشنده در این بازار بدون واسطه با هم ارتباط برقرار میکنند و این مسئله به شفافیت بیشتر بازار ارز برای ادامه کاهش و واقعیشدن نرخها کمک خواهد کرد. یکی دیگر از اهداف دولت برای راهاندازی بازار متشکل ارزی، تزریق کافی ارز به بازار است که موجب به تعادل رساندن بازار ارز میشود، چراکه در حال حاضر مهمترین مشکل بازار ارز، عدم مدیریت منابع ارزی است.» وی با اشاره به اینکه با راهاندازی بازار متشکل ارزی، دسترسی فعالان اقتصادی نیز به منابع ارزی بیشتر میشود، ادامه داد: «در حال حاضر برای فعالان اقتصادی دسترسی آسان به ارز موردنیاز از بازار ثانویه بهراحتی میسر نیست و از سویی هیچ تعادل و توازنی بین تقاضا و عرضه ارز نیست. به همین دلیل تقاضای زیادی برای ارز وجود دارد که از بازار آزاد تامین میشود و همین امر در بالا رفتن نرخ ارز تاثیرگذار است، بنابراین باید تاکید کرد در صورتی که اقدامات بانک مرکزی در راهاندازی بازار ارز به تکنرخی شدن ارز کمک کند، روند کاهشی نرخ ارز ادامه پیدا خواهد کرد.»
عضو اتاق بازرگانی ایران با تاکید بر اینکه تحولات سیاسی و اتفاقات بینالمللی در نرخ ارز و بالارفتن قیمتها در سایر بازارها اثرگذار است، گفت: «جو روانی حاکم بر بازار، بر قیمت ارز و روند کاهشی یا افزایشی آن اثرگذار است. مادامی که وضعیت سیاسی کشور در ابعاد بینالمللی از ثبات کافی برخوردار نباشد و فشار شدیدی که آمریکا بر ایران وارد میکند وجود داشته باشد نرخ ارز به تثبیت کامل نمیرسد، اما مزیت بازار متشکل ارزی در صورت فعالیت و اجراییشدن این است که حداقل شاهد شوک و بحران ارزی یا صعود غیرمعمول نرخ ارز در بازار نخواهیم بود.»
نقطهنظرات کارشناسان در مورد تحولات آینده بازار ارز، نشاندهنده خوشبینی آنها نسبت به سیاستهای ارزی بانک مرکزی است. سیاستهای مهار ارزی بانک مرکزی منتقدانی نیز دارد، اما باید پذیرفت در شرایطی که دولت با کمبود منابع ارزی روبهرو است و درآمدهای نفتی کاهش پیدا میکند؛ سیاستهای داخل در مهار نرخ ارز یا جلوگیری از رسیدن آن به وضعیت بحران کمک خواهد کرد. نکته مهم دیگر اینکه سازمانها و وزارتخانههای مرتبط با صادرات و واردات، باید با سیاستهای ارزی بانک مرکزی همراه بوده و برعکس این سیاستها عمل نکنند تا روند کنترلی نرخ ارز تداوم یابد.