میناکاری؛ پیشهای که هنر در آن حرف اول را میزند
نقشهای ایرانی بر ظرفهای سفالی
میگویند رنگها و نقش و نگارش با آدمی حرف میزند و از پُراحساسترین هنرهاست؛ هنری آمیخته با رنگ و آتش که روی سفال یا فلز مینشیند و طرحهای حیرتانگیزی را خلق میکند. صحبت از میناکاری است، هنری که بیش از هزار سال پیشینه تاریخی دارد و بهعنوان یکی از هنرهای دستی ایران ثبت جهانی شده است. برای آشنایی بیشتر با این هنر و مهارت آن، در میان هیاهوی بازار و کالاهای لوکس و پُرزرقوبرق، سراغ کارگاهی رفتیم که ظروف میناکاری در ویترین آن خودنمایی میکند. جایی که هم کارگاهی برای خلق این هنر است و هم آموزشگاهی برای هنرجویان. با مریم وزیری، هنرمند میناکاری و صاحب این کارگاه از تولید، فروش، آموزش، هزینهها و اشتغال به این هنر صحبت کردیم.
افروز کریمی
میناکاری چیست؟
میناکاری در فرهنگ دهخدا بهمعنای نقاشی و تزئین فلزاتی همچون طلا، مس و نقره است که در حرارت بالا پخته و ثابت میشوند و انواع مختلفی دارد. برای ساختن و آمادهشدن یک قطعه میناکاریشده حدود 10شغل در آن درگیر میشود. اما نوع دیگری از میناکاری وجود دارد که روی سفال انجام میشود. این نوع از میناکاری کاملا با میناکاری روی فلز متفاوت است. یادگیری هرکدام از این میناکاریها نیازمند آموزشهایی است که توسط استادان و هنرمندان این حرفه داده میشود.
وزیری، در ابتدا برای ما بهصورت جداگانه مراحل میناکاری روی فلز و سفال را شرح میدهد. مراحل میناکاری روی فلزات و سفال با یکدیگر متفاوت هستند. مراحل میناکاری روی فلز شامل زیرسازی، لعابزنی، آمادهسازی رنگها، نقاشی و کورهگذاری است. برای تهیه زیرساخت مینا باید از آلیاژ فلزها با درصد دقیق استفاده کرد، زیرا مانع از خرابشدن ظرف در کوره یا در مدت زمان میشود. پس از آمادهشدن فلز، با استفاده از لعابهای سفیدرنگ در دمای حدود 700درجه ظروف را لعابکاری میکنند تا ظرف کاملا براق، سخت و یکدست شود. مرحله بعد، آمادهسازی رنگهاست. رنگهایی که در این هنر بهکار میرود، رنگهای فلزی هستند که با ترکیب چند فلز بهدست میآیند. پس از آمادهسازی رنگها، طرح موردنظر را روی لعاب پیاده کرده و با استفاده از قلمهای مخصوص، آن را رنگ میکنند و در آخر برای تثبیت و پختن نقاشی، ظرف میناشده را در کوره، بین دمای 600 تا 750 درجه قرار میدهند. در میناکاری فلزات سبکی به نام میناکاری حجرهبندی یا خانهبندی وجود دارد که مراحل آمادهسازی آن کمی با حالت عادی متفاوت است. در این نوع میناکاری در کنار مراحلی که عنوان شد، از سیم نازک و ظریفی برای ایجاد حاشیه در نقاشیها استفاده میشود. میناکاری خانهبندی یکی از روشهای قدیمی این هنر است که بهدست فراموشی سپرده شده بود، اما اکنون مدتی است که به کمک چند استاد باقیمانده این هنر در شهر اصفهان، احیا شده و در آموزشگاهی در این شهر به هنرجویان آموزش داده میشود. میناکاری روی سفال نوعی دیگری از میناکاری است که شامل مراحلی از جمله سمبادهزدن، طراحی، رنگآمیزی و کورهگذاری است. در این نوع از میناکاری، از ظرفهای سفالی استفاده میشود. انتخاب نوع سفال از مهمترین قسمتهای این هنر است، زیرا اگر سفال انتخاب شده مرغوب نباشد، در کوره تَرَک برمیدارند یا شکسته میشوند. پس از انتخاب سفال، روی آن را سمباده میزنند تا یکدست شود. پس از آن، طرحهای موردنظر را با استفاده از شیوههای خاص روی ظرف پیاده کرده و سپس خطوط را توسط جوهری مخصوص دورگیری میکنند. در مرحله بعد، طرح را با استفاده از رنگهای معدنی و سرنگهای مخصوص، رنگآمیزی کرده و سپس برای پختهشدن رنگ، آن را در کوره با حرارت بین 900 تا 980 درجه قرار میدهند.
بازتاب جهانی این هنر
این هنر اولین بار بهواسطه مغولها از کشور خارج شده و به هند رفت و پس از آن به نقاط دیگر جهان بهخصوص آسیای شرقی رسید.
در حالحاضر سبکهای چینی این هنر که مربوط به چند قرن پیش است در موزهها نگهداری میشود. در چندسال گذشته هنرمندان بسیاری از کشورهایی همچون فرانسه، روسیه و استرالیا این هنر را در ایران آموزش دیده و در کشورهای خوشان مشغول به کار هستند. هنر میناکاری بهدلیل زیبایی خیرهکنندهاش طرفداران بسیاری در سراسر دنیا دارد و بهعنوان صنایع دستی و هنری در دنیا شناخته میشود. بهگونهای که یک خاورشناس آمریکایی با نام «آرتور پوپ» در کتاب «بررسی هنر ایران» درباره هنر میناکاری نوشته و آن را هنر درخشان آتش و خاک مینامد.
در سال95، درآمد حاصل از صادرات ظروف میناکاری به بازارهای آمریکا، اروپا و حاشیه خلیجفارس از استان مرکزی چیزی حدود سه میلیون دلار بوده که این نشاندهنده جایگاه ویژه این هنر در دنیاست.
هزینه خرید ابزار میناکاری
ابزار موردنیاز میناکاری روی فلز شامل ظرفهای لعابشده، سوزن طراحی، انواع قلمو برای رنگآمیزی، پودر رنگ فلز و... است که برای تهیه تمامی این موارد مبلغی حدود 350هزار تومان باید بپردازید. نکته قابلتوجهی که درباره خرید ظروف وجود دارد این است که ظرفهای میناکاری با توجه به نوع فلزشان متفاوت است. برای میناکاری روی سفال به سفال خام، سمباده، سرنگهای مخصوص، شابلون، پودر رنگهای معدنی و... نیاز دارید که تنها با پرداخت 500هزار تومان میتوانید تمام این لوازم را تهیه و مدت زمان بسیاری از آنها استفاده کنید. در هر دو نوع میناکاری نیاز به کوره برای پختهشدن رنگها دارید، کورههای متفاوتی با قیمتهای متفاوت در بازار وجود دارد، اما قیمت پایه کوره برای هرکدام تقریبا از 10میلیون تومان شروع میشود. بهدلیل گران بودن کوره برای میناکاری بسیاری از هنرمندان از کوره کارگاهها و آموزشگاهها استفاده کرده و خودشان آن را تهیه نمیکنند.
جا و مکان میناکاری
برای راهاندازی کارگاه میناکاری دو گزینه وجود دارد؛ محیط خانه یا کارگاهی مستقل. اگر میخواهید در منزل کار کنید، یک اتاق کوچک برای این کار هم کافی است. وزیری درباره این موضوع میگوید: «برای انجام هنر میناکاری نیاز اجباری به کارگاه نیست، بلکه در محیط خانه در یک اتاق کوچک هم میشود کار کرد. اما اگر مایل به خرید کوره هستید باید کوره را در جایی که رفتوآمد کمتری دارد یا در یک فضای باز بگذارید، زیرا هنگام پخت رنگ ممکن است بو و گازهای تولیدشده اذیتکننده باشد.»
اما اگر میخواهید کارگاهی راهاندازی کنید که هم در آن تمامی مراحل میناکاری را انجام و هم به هنرجویان آموزش دهید، به فضایی بین 30 تا 50 متر نیاز دارید که این فضا برای راهاندازی کارگاه میناکاری روی فلز باید بیشتر باشد، زیرا مراحل زیرسازی ظروف فلزی زیاد است.
دورههای آموزشی
آموزشگاهها و کارگاههای بسیاری در سراسر ایران میناکاری روی فلز و سفال را آموزش میدهند. دورههای آموزشی میناکاری روی سفال معمولا 10ساعت است. هزینه کل این دوره تقریبا 500هزار تومان است. در این دوره 10ساعته هنرجو از صفر تا صد مینا روی سفال را آموزش میبیند.
دورههای آموزشی مینا روی فلز معمولا در دو نوبت مبتدی و پیشرفته است که در مجموع حدود 30ساعت میشود. هزینههای این دورهها در کارگاهها و آموزشگاههای مختلف متفاوت و معمولا قیمت پایه از 500هزار تومان است.
کسب درآمد از طریق میناکاری
کسب درآمد از میناکاری به دو روش انجام میشود؛ فروختن ظروف و تابلوهای میناکاری و آموزش این هنر به هنرجویان. اگر یکی از علاقهمندان به هنر میناکاری باشید باید بدانید که همیشه مشتری خواهید داشت. میتوان برای شروع، از سرمایه اندکی درحد خرید لوازم و چند ظرف کوچک شروع کرد و به مرور زمان آن را توسعه داد.
قیمتهای این ظروف با توجه به مهارت شما و زیبایی کار تعیین میشود.
برای نمونه، قیمت یک بشقاب 30سانتی میناکاری روی فلز که توسط یک هنرجو کار شده حدود 120هزار تومان است، اما قیمت همان سایز بشقاب که توسط استاد اسماعیلی، میناکاری شده، حدود 350هزار تومان است.
بعضی از کارهای میناکاری حتی تا چند میلیون هم به فروش میرسد.
اگر بهدنبال میناکاری روی سفال هستید، بهتر است بدانید که این نوع ظروف علاوه بر جنبه تزئینی، جنبه مصرفی نیز دارند، زیرا بر اثر شستوشو خراب نمیشوند. قیمتگذاری روی ظروف میناکاریشده سفالی با توجه به طرح و کاری است که روی آن انجام شده است.
برای نمونه قیمت یک بشقاب 30سانتی میناکاری روی سفال از 120هزار تومان شروع میشود.
اگر هم مایل باشید، میتوانید در کارگاههای میناکاری کار کنید که با توجه به مهارت، سرعت عمل و زیبایی کارتان در ماه تا ششمیلیون تومان هم میتوانید درآمد کسب کنید.