دیوار کوتاه بهداشت در نظام سلامت!
کمتر از یک ماه دیگر به تولد پنج سالگی طرح تحول سلامت باقی مانده؛ طرحی که قرار بود ساختارهای نظام بهداشت و درمان را اصلاح کند و نظام سلامت را در اولویت برنامههای دولت بنشاند. این طرح با وجود اینکه طی سالهای اخیر توانسته است دسترسی به خدمات درمانی در بخش دولتی را توسعه بخشد و هزینههای درمانی مردم را در این بخش کاهش دهد، اما نتوانسته مشابه دستاوردهای بخش درمان را در نظام بهداشت تکرار کند.
18فروردین مصادف با 17آوریل را روز جهانی بهداشت نامگذاری کردهاند. سازمان بهداشت جهانی با نامگذاری این روز در تلاش است که توجه جامعه جهانی را به اهمیت بخش بهداشت و اولویت دادن به پیشگیری معطوف کند. در شرایطی که براساس آمارهای رسمی، حدود 80درصد مرگومیرها در کشور ما بر اثر ابتلا به بیماریهای غیرواگیر اتفاق میافتد، تمرکز بر بهداشت و پیشگیری میتواند شاخص «امید به زندگی» در کشور را به طرز قابلملاحظهای افزایش دهد.
امین جلالوند
مروری بر داشتههای کشور در حوزه بهداشت
اینکه شاخصهای بهداشت در کشور ما نتوانسته همگام با بخش درمان توسعه یابد، اتفاق غیرقابل انکاری است که هم کارشناسان و هم متولیان نظام سلامت به آن اذعان دارند.
به گفته علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، با توجه به شیوع بیماریهای غیرواگیر، تعداد مراکز بهداشتی فعلی در کشور نمیتواند بهتنهایی کل جمعیت کشور را پوشش کامل دهد. راهکاری که رئیسی برای حل این مشکل پیشنهاد میدهد این است که مردم را در کارها بیشتر مشارکت دهیم.
او تصریح میکند: «تاکید ما در سال٩٨ این است که تمام بستههای خدمتی ما حتما پیوست اجتماعی داشته باشند و به سمتی پیش برویم که بستههای خودمراقبتی ایجاد کنیم.»
براساس آمارهای رسمی، بیش از 24هزار واحد بهداشتی شامل خانههای بهداشت، پایگاه سلامت و مرکز جامع سلامت در سطح کشور فعال هستند که از این تعداد مراکز، حدود ١٧هزار مورد را خانههای بهداشت تشکیل میدهد.
اگرچه به گفته رئیسی، با توجه به شیوع روزافزون بیماریهای غیرواگیر در کشور، این تعداد مراکز فعلی نمیتواند نیازهای بهداشتی کشور را پوشش دهد، اما نباید از خاطر برد که تقریبا در همه نقاط کشور، خانههای بهداشت وجود دارد و از این منظر میتوان ایران را یکی از کشورهای پیشرو در منطقه دانست.
در واقع با وجود تمام ضعفهایی که در نظام بهداشت کشور وجود دارد، اما نباید نقاطقوت نظام بهداشت ایران را از خاطر برد. واقعیت این است که شبکه خانههای بهداشت در چهار دهه اخیر، تکمیل شده است، بهگونهای که وجود خانههای بهداشت در دورافتادهترین نقاط کشور باعث شده دسترسی به خدمات سطح اول بهداشتی در مناطق صعبالعبور نیز در دسترس باشد.
آیا مراکز بهداشتی، تضمینکننده سلامت مردم هستند؟
وجود مراکز بهداشت استاندارد که بتواند نیازهای بهداشتی مردمان یک منطقه را پوشش دهد، تاثیر مهمی در ارتقای سطح بهداشت آن منطقه دارد، اما صرفا با وجود مراکز متعدد بهداشتی، نمیتوان انتظار داشت که سطح سلامت مردم آن منطقه ارتقا یابد. فرض کنید اگر در یک منطقه جغرافیایی، صدها مرکز بهداشت وجود داشته باشد، اما فرهنگ خودمراقبتی، پیشگیری و آموزش سلامتمحور در آن منطقه نهادینه نشده باشد، وجود ساختمانهای فیزیکی با عنوان مراکز بهداشت نمیتواند بار بیماریهای غیرواگیر در چنین منطقهای را کاهش دهد.
وجود مراکز بهداشت فقط زمانی میتواند بار بیماریهای غیرواگیر را کاهش دهد که هم مردم در زمینه پیشگیری و خودمراقبتی پیشقدم شوند و هم تولیت نظام سلامت برای آموزش مردم پیشقدم شود و کارشناسان خبره را در نظام بهداشت به کار گیرد.
دکتر محمدصادق هرمزی، کارشناس نظام سلامت نیز روی همین مسئله تاکید دارد و میگوید: «زیربنای توسعه نظام بهداشت و پیشگیری، فرهنگسازی است. ترویج سبک زندگی سالم و دوری از بسترهای بیماریزا باید از سوی متولیان نظام سلامت بهطور جدی در دستورکار قرار بگیرد. اگر این اتفاق بیفتد، خودبهخود از هزینههای نظام درمان نیز کاسته خواهد شد، اما اگر فقط به فکر توسعه فیزیکی مراکز بهداشتی باشیم، راه به جایی نخواهیم برد.»
هرمزی تاکید دارد: «باید در آموزش دانشجوی پزشکی نیز اولویت بر آموزش مولفههای بهداشت و پیشگیری باشد. همچنین اگر میخواهیم در سال98 به نظام بهداشت و پیشگیری بهطور جدیتری نگاه شود، نیاز داریم پزشک خانواده واقعی اجرا شود، نه پزشک خانوادهای که هماکنون به شکل ناقص اجرا میشود. یعنی نیاز به پزشک خانوادهای داریم که این پزشک به افراد تحتپوشش خود، آموزش خودمراقبتی ارائه دهد و بهطور مداوم، سلامت آنها را رصد کند تا میزان بروز بیماری در این جمعیت تحتپوشش، کاهش پیدا کند.»
بودجههای بهداشت در جیب نظام درمان
براساس آمارهای سازمان برنامه و بودجه، از سال۹۲ تاکنون، بودجه نظام سلامت ۴۰۰درصد رشد داشته و در بودجه سال98 نیز برای وزارت بهداشت ۳۶هزار میلیارد تومان اعتبار در نظر گرفته شده است. بودجه سال98 وزارت بهداشت نیز حدود پنجهزار میلیارد تومان بیشتر از منابع این وزارتخانه در سال قبل است.
با وجود این منابع درآمدی، آمارها حاکی از آن است که بخش بهداشت و پیشگیری طی سالهای اخیر، سهم قابلتوجهی از بودجههای نظام سلامت نداشته است. در سال97 فقط حدود دو هزار میلیارد تومان برای اجرای طرح پزشک خانواده در نظر گرفته شد که البته بخش قابلتوجهی از این منابع نیز در مقام عمل به طرح پزشک خانواده اختصاص داده نشد، در حالی که از طرح پزشک خانواده بهعنوان شاهبیت نظام بهداشت و پیشگیری نام برده میشود.
در سال98 نیز با وجود هزینههای مضاعف نظام درمان، انتظار نمیرود که سهم بیشتری نسبت به سال97 به پزشک خانواده برسد. حسینعلی شهریاری، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس هم با اشاره به تغییرات و اصلاحاتی که باید در سال98 در حوزه سلامت کشور ایجاد شود، تاکید میکند: «آنچه مسلم است وزارت بهداشت و درمان باید در سال98 پرونده الکترونیک سلامت، سیستم ارجاع، طرح پزشک خانواده و گایدلاینها را اجرا کند.»
وی ادامه میدهد: «این موارد قانونی در نظام سلامت در قوانین برنامه پنجم و ششم توسعه هم آمده بود، اما متاسفانه تاکنون حتی 30درصد از این قوانین هم عملیاتی نشده و اجرای آن تازه آغاز شده است.»
اینکه با وجود گذشت بیش از 14سال از اجرای طرح پزشک خانواده، حتی 30درصد از این طرح کلان و ضروری هم عملیاتی نشده و در واقع بودجههای بهداشت به جیب درمان رفته است، بهخوبی از جایگاه نامطلوب نظام بهداشت و پیشگیری در کشور روایت دارد که اصلاح این ساختار معیوب در نظام سلامت به عزم جدی نیاز دارد.