گشتی در موزه عبرت
در ایران موزههای بسیاری وجود دارد، اما میتوان گفت موزه «عبرت» تهران تفاوت فاحشی با دیگر موزههای کشور دارد. موزهای با روایتهای دلهرهآور از روزهای انقلاب که با دیدن آن بهعنوان یک واقعیت مجازی، دچار احساسات زیادی میشوید و همه چیز برایتان لمسشدنی است. موزه «عبرت» زمانی یک شکنجهگاه معروف بوده و حالا موزهای است که یکی از نقاط عطف تاریخ انقلاب را پیشروی شما میگذارد. این موزه در فهرست مقاصد گردشگری سیاه ایران قرار دارد.
این موزه شما را به دوره پهلوی میبرد و شرح حالی متفاوت از حال و روز زندانیان سیاسی و انقلابیون در آن زمان میدهد. سفری تلخ که بیننده خود را تنها در میان برگی از تاریخ مییابد. مجسمههایی را که خواهید دید با مهارت و ظرافت خاصی ساخته شدهاند که شکنجهها و وضعیت زندانیان در آن دوران را به تصویر میکشد.
موزه عبرت یک زندانموزه است. زندانموزهها مکان هایی هستند که در گذشته زندان، قلعه، کمپ و محبس بودهاند و زندانیانی را در خود داشتند. زندانموزههای بسیاری در دنیا هستند که بنا بر سوابق تاریخی و سیاسی کشورها بهصورتهای متفاوتی شکل میگیرند. در ایران یک زندانموزه دیگر هم وجود دارد که زندان قصر نام دارد، زندانی که در زمان فتحعلی شاه قاجار احداث شده و بیش از صد سال قدمت دارد یا زندان «کلینگ» در انگلستان که بهعنوان قدیمیترین زندان مردان و زنان انگلستان نام دارد و قدمتش به قرن هجده میرسد یا زندان «داگشای» در هند که به موزه تبدیل شده است و بسیاری از زندانهای دیگر. اما حساب موزه عبرت با دیگر انواع زندانموزهها جداست. موزه عبرت یک مقصد گردشگری سیاه است و هدف آن، سرگرمی و بازدید از اشیا یا مکانهای با شکوه نیست. این موزه بازسازی واقعیتی تلخ است که بعد از بیرون آمدن از آن ممکن است غمگین شوید.
نام پیشین موزه عبرت در رژیم ستمشاهی «زندان کمیته مشترک ضد خرابکاری» بود. این مدل در سال 1311 به دستور رضاشاه و توسط مهندسان آلمانی بهعنوان اولین زندان مدرن ایران ساخته شد و در سال 1316 بهعنوان توقیفگاه و بعدها بهعنوان زندان موقت شهربانی و اولین زندان اختصاصی زنان مورد بهرهبرداری قرار گرفت. اصل ماجرای ساختمان موزه در دوران پهلوی دوم رخ داد؛ دورانی که مبارزات انقلابی و گروههای مختلفی از مخالفان حکومت شکل گرفتند و رژیم پهلوی را با مشکلاتی جدی مواجه کردند. در همین بین همزمان چهار دستگاه، کار سرکوب مردم را برعهده گرفتند؛ ساواک، شهربانی، ضد اطلاعات ارتش و ژاندارمری.
اما اولین چیزی که در موزه عبرت به چشم میآید معماری این مجموعه است که شما را به فکر وا میدارد. طراحی و ساخت این زندان را مهندسان آلمانی برعهده داشتند؛ ساختمانی مدور با راهروهای پیچدرپیچ و اتاقهای متعدد که هر مراجعهکنندهای را دچار سردرگمی میکند. پیچیدگی نقشه این زندان آن قدر زیاد است که در عصر پهلوی دوم، هیچکس نتوانست از آن بگریزد. قرینهسازی یکی از ویژگیهای بارز این ساختمان بوده و چندین لایه حفاظتی را برای آن ایجاد کرده است. شاید جالب باشد بدانید هنگام مرمت ساختمان برای برپایی موزه عبرت، یکی از کارگران حدود سه ساعت در ساختمان سرگردان شد، چون نمیدانست باید کجا برود! دیوار این زندان عایق صداست، یعنی وقتی کسی بر اثر شکنجه در آن فریاد بزند هیچ انعکاس صدایی رخ نمیدهد و صدا به بیرون نمیرود و هیچکس متوجه شکنجههای سخت و طاقتفرسای آنها نمیشود. همین ساختار باعث شد تا سالهای سال کسی متوجه وجود این زندان در دل تهران نشود و ساواک بتواند بهراحتی به کار خود ادامه دهد. با وجود عدم نفوذ صدا به بیرون از ساختمان، صدای زندانیان در داخل زندان منعکس میشد و این موضوع، بدترین شکنجه برای دیگر زندانیان بهشمار میآمد. حتی تا پیروزی انقلاب همسایگان دیواربهدیوار آن واقع در میدان توپخانه (امام خمینی فعلی) از این قتلگاه خبر نداشتند. خود زندانیان هم موقعیت جعرافیایی آن را نمیدانستند چون با چشم بسته وارد و خارج میشدند.
تمامی راهروها در هر سه طبقه زندان به فضایی دایرهای شکل ختم میشود که از آن با عنوان محوطه اصلی یاد میکنند. این بنا بهگونهای طراحی شده که زمستانهای سرد و تابستانهای گرم داشته باشد و زندانیان را بیشتر عذاب دهد.
در این موزهزندان، مجسمههای ظریف و دقیق افراد معروفی وجود دارد که در دوران انقلاب در این زندان بودهاند و برای ببیننده حسی تلخ و فراموش نشدنی القا میکند. بیننده میتواند وارد هریک از سلولها شود و همه چیز را در نزدیکترین حالت مشاهده کند. چیز دیگری که در این زندان بسیار موردتوجه است، سکوتی است که بر فضای زندان حکفرماست و مخاطب هنگام راه رفتن صدای پای خودش را هم که میشنود حسی از ترس و ناامنی در او موج میزند.
در این زندان افرادی چون پرویز ثابتی، محمدعلی شعبانی معروف به «حسینی»، بهمن نادرپور معروف به «تهرانی»، منوچهر وظیفهخواه معروف به «دکتر منوچهری»، هوشنگ ازغدی معروف به «منوچهری» و فریدون توانگری معروف به «آرش» حضور داشتند. از این افراد بهعنوان معروفترین شکنجهگران ساواک و این زندان نام برده میشود. مجسمههای آنها در حالتی بسیار واقعگرایانه و در وضعیت شکنجه دادن به زندانیان ساخته شده است.
ماجراها و اتفاقات زندان همان طوری که اتفاق افتاده و تا حدودی بدون دخل و تصرف و تحریف روایت شده و در اختیار بازدیدکنندگان قرار گرفته است. عکسهای زندانیان و مشخصات آنان از شخصیتهایی چون آیات خامنهای، هاشمی، منتظری گرفته تا محمدجواد حجتی کرمانی، صادق خلخالی، غلامحسین کرباسچی تا خسرو گلسرخی، حنیفنژاد و... بر درودیوار بندها و ورودی سلولهای هرکدام نصب شده است. مجسمههای هرکدام از شخصیتهای برجسته در داخل سلول اختصاصی خود قرار داده شده است.
امکان بازدید از موزه عبرت ایران شش ماهه اول سال صبحها از ساعت ۹ الی ۱۳ و بعدازظهرها از ساعت ۱۴ الی ۱۷ و شش ماهه دوم سال صبحها از ساعت ۹ الی ۱۲ و بعدازظهرها از ساعت ۱۳ الی ۱۶ فراهم است. بهای ورودی این موزه برای هر نفر ۲۵۰۰ تومان است. بازدید از موزه عبرت حداقل دو ساعت به طول میانجامد.
آدرس: میدان امام خمینی(ره)، ابتدای خیابان فردوسی جنوبی، خیابان کوشک مصری، خیابان شهید یارجانی، پلاک11