جای خالی 30 هزار تخت توانبخشی در نظام سلامت
سمیرا عظیمینژاد
«به نسبت تعداد بالای معلولان، مصدومان و بیماریهای بسیاری مانند سکتههای مغزی، سوانح و تصادفات و حوادث محیط کار، که منجر به معلولیت میشوند، به حداقل 30 هزار تخت توانبخشی نیاز داریم.» این جملات آخرین اظهارنظرهای وزیر بهداشت درباره کمبود تختهای حیاتی است که وجودش میتواند هم سلامت جامعه را ارتقا بخشد و هم از صرف هزینههای هنگفت در نظام سلامت جلوگیری کند.
درصورتیکه تخت توانبخشی به تعداد کافی در کشور وجود داشته باشد، بسیاری از بیماران برای درمان مجدد بیماریشان به مراکز درمانی مراجعه نخواهند کرد. درواقع، توانبخشی را باید ضربهگیر نظام سلامت دانست که از تشدید بیماریها و ازکارافتادگیها پیشگیری میکند.
درمانهای غیردارویی رایج در طب فیزیکی و توانبخشی موجب میشود بیمار سریع به آغوش جامعه بازگردد. فرض کنید وقتی بیمار مبتلابه سکته مغزی به حال خودش رها شود و تلاشی برای بازگشت او به جامعه نشود، همین فرد علاوه بر اینکه بیماریاش تشدید خواهد شد، عملا از چرخه تولید و بازدهی در جامعه هم حذف میشود. درحقیقت کمبود تختهای توانبخشی و بیتوجهی به طب فیزیکی و توانبخشی، بازی دو سر باختی است که هم بیمار و هم جامعه از آن متضرر خواهند شد.
آمارهای قابلتاملی که وزارت بهداشت اعلام کرده، حاکی از آن است که تعداد تختهای توانبخشی کشور کلا حدود 100 تخت است، البته به قول وزیر بهداشت «یک مرکز توانبخشی هم در هلالاحمر با 50 تخت توانبخشی به مردم خدمات ارائه میدهد که بههیچعنوان کافی نیست.»
جراحیهای متعدد، محصول جدی نگرفتن توانبخشی
مشکل کمبود تختهای توانبخشی موضوعی نیست که وزارت بهداشت آن را تکذیب کند. همین چند هفته پیش بود که وزیر بهداشت در امضای تفاهمنامه همکاری میان وزارت بهداشت و بنیاد شهید بهصراحت به خبرنگاران اعلام کرد: «در حوزه توانبخشی ناتوان هستیم و به همین دلیل، در فاز نخست و اورژانسی، حدود 2 هزار و 500 تخت ظرف سه سال آینده در قالب این تفاهمنامه در کشور ایجاد میشود.»
به گفته دکتر هاشمی، یکی از حلقههای مفقوده نظام سلامت، ارائه خدمات توانبخشی بهویژه به جانبازان و ایثارگران است: «امیدوار بودم هلالاحمر جمهوری اسلامی ایران به این حوزه وارد شود و از خود کارنامه درخشانی بر جای گذارد تا رضایتمندی مردم بیشتر شود و در کنار خدمات دیگر، این خدمت ارزشمند نیز کامل شود، که این انتظار آنگونه که باید محقق نشد. البته هنوز امیدواریم هلالاحمر به این عرصه وارد شود.»
همچنین وزیر بهداشت به این نکته حیاتی اشاره میکند: «اگر توانبخشی در کشور قوی باشد، مردم به بسیاری از عملهای جراحی نیاز پیدا نمیکنند.» از این جمله وزیر میتوان بهراحتی استنباط کرد که بخشی از منابع نظام سلامت صرف جراحیهایی میشود که کاملا قابلپیشگیری هستند.
«ایران در حوزه توانبخشی ضعیف است.» این جملهای است که وزیر بهداشت بر آن تاکید کرده و عنوان میکند: «با توجه به نیازهای موجود، تعداد مراکز توانبخشی بسیار محدودند و بدون وجود خدمات توانبخشی تاثیر جراحیهای مغز و اندام برای مردم بسیار کاهش مییابد.»
دکتر محمدتقی جغتایی، مشاور وزیر بهداشت در امور توانبخشی، در گفتوگو با آتیهنو از زاویه دیگری به مشکلات توانبخشی کشور اشاره میکند و میگوید: «در این زمینه، چندان نتوانستهایم از تجربیات جهانی استفاده کنیم و طی دهههای گذشته از این موضوع غفلت شده است. مثلا در کشور آلمان، حدود 500 بیمارستان توانبخشی وجود دارد که همین موضوع نشان میدهد تختهای توانبخشی تا چه حد برای کشورهای توسعهیافته اهمیت دارد.»
البته جغتایی به آینده امیدوار است و تاکید دارد: «اهمیت و ضرورت راهاندازی تختهای توانبخشی از سوی متولیان نظام سلامت، کاملا جدی گرفته شده است و در سالهای آینده قطعا وضعیت تختهای توانبخشی ما بهتر از شرایط فعلی خواهد بود.»
احیای توانبخشی با کمکهای بنیاد شهید
بنیاد شهید تقریبا در همه استانهای کشور در حال ساخت مراکز توانبخشی است، به طوری که قرار است 500 تخت بیمارستانی تا پایان امسال و پنج مرکز دیگر در سال آینده تحویل داده شود و همچنین طی دو سال، حدود هزار تخت برای ارائه خدمات توانبخشی به مردم و ایثارگران راهاندازی شود. قرار شده وزارت بهداشت هم از مراکز توانبخشی استفاده آموزشی و پژوهشی کند. البته وزیر بهداشت تاکید کرده: «ترجیح میدهیم اداره این مراکز توسط بنیاد شهید و موسسه ایثار صورت گیرد و ما علاوه بر صدور مجوز، به آنها کمکهای تخصصی کنیم.»
آنطور که وزیر بهداشت توضیح داده، «مراکز توانبخشی بهقدری مجهز و در متراژهای بالا در حال ساخت هستند که سایر مردم هم میتوانند در سراسر کشور از این خدمات بهرهمند شوند و امیدوارم هلالاحمر هم که ذاتا باید به ارائه این خدمات بپردازد، به میدان وارد شود و بخشی از این بار را به دوش بکشد.»
با وجود آنکه بنیاد شهید به میدان آمده و گوشهای از کار را گرفته، به نظر نمیرسد تا چند سال آینده هم خدمات توانبخشی در کشور تحولی جدی داشته باشد، زیرا حجم نیازها برای استفاده از خدمات توانبخشی با توان فعلی نظام سلامت همخوانی ندارد.
پوشش بیمهای توانبخشی در راه است
از آنجا که تخت توانبخشی کافی برای همه بیماران فراهم نیست و کل تختهای توانبخشی در کشور به 150 عدد هم نمیرسد، بنابراین صحبت از پوشش بیمهای برای خدماتی که اصلا وجود ندارد و یا به شکل بسیار محدودی توزیع شده، چندان محلی از اعراب ندارد. در عین حال خبرهای خوش حاکی از آن است که برای پوشش بیمهای خدمات توانبخشی، بستهای تعریف شده و به شورای عالی بیمه هم تحویل داده شده تا مردم با حمایت مالی بیشتری از خدمات توانبخشی بهرهمند شوند.
کمبود جدی متخصص توانبخشی
مشکلات حوزه توانبخشی در کشور ما یکی دوتا نیست. علاوه بر اینکه بهاندازه کافی تخت توانبخشی نداریم، تعداد متخصصان توانبخشی هم بهاندازه نیاز بیماران نیست.
دکتر منصور رایگانی، رئیس انجمن طب فیزیکی و توانبخشی و الکترودیاگنوز ایران، در گفتوگو با آتیهنو تاکید میکند: «به طور کلی هفت دانشگاه علوم پزشکی در کشور داریم که به تربیت متخصص طب فیزیکی و توانبخشی مشغول هستند.»
بر اساس آمارهایی که وزارت بهداشت منتشر کرده، حدود 500 متخصص طب فیزیکی و توانبخشی در کشور داریم که قطعا این تعداد نیروی متخصص برای پاسخگویی به حجم بالای نیازهای توانبخشی در کشور کفایت نمیکند. اگرچه اعلام شده حدود 150 تخت توانبخشی در کشور داریم، اما رایگانی تاکید دارد: «فقط حدود 50 تخت توانبخشی استاندارد در کشور داریم، به طوری که در بخش خصوصی، تقریبا هیچ تخت توانبخشی استانداردی وجود ندارد. این در حالی است که توانبخشی نیاز به تجهیزات استاندارد و نیروهای کارکشته دارد که بدون این دو عامل نیازهای توانبخشی کشور برطرف نخواهد شد.»
هزینه راهاندازی هر تخت توانبخشی حدود 100 میلیون تومان برآورد میشود که اگر هزینه بهکارگیری متخصصان مرتبط با حوزه توانبخشی مثل کادر درمان، فیزیوتراپ، پرستار و... را هم در نظر بگیریم، میبینیم که نه بودجههای فعلی نظام سلامت و نه تعداد نیروهای انسانی متخصص ما پاسخگوی نیازهای توانبخشی کشور نیست.