گزارشی میدانی از یک کارگاه و آموزشگاه فرشبافی
هم هنری زیبا، هم مهارتی درآمدساز
فرشبافی یک هنر اصیل ایرانی است که بیش از دو هزار سال با روح و وجود ایرانیان پیوند خورده و جزئی از شناسنامه هنر ایران است. زنان و مردانی در جایجای ایران خود را مقابل دارهای چوبی در نقش و نگارهای اصیل رها کردند و تندتند با دستانی که از هنر فرشبافی چروک شده، گره میزنند و با هر گره، این هنر را به رخ جهانیان میکشند. اگرچه امروز دیگر خانهها مانند گذشته از فرش دستباف پوشیده نیست و فرشبافی تبدیل به یک صنعت ماشینی شده است، اما همچنان دستان هنرمندان فرشباف در همه جای ایران برای بافتنش، روی دارهای چوبی حرکت میکنند و جسارت این هنر اصیل ایرانی را روی این دارها میتابند. هنری که پس از فرازونشیبهای بسیار در طول تاریخ، امروز سر از آموزشگاهها درآورده تا بهعنوان یک مهارت در بین همگان جا خوش کند و راهی جدید برای زنده نگه داشتن این هنر اصیل، همچنین کسب درآمد باشد. ما در این گزارش با سر زدن به یکی از این آموزشگاهها با راه و رسم این هنر و مهارتش آشنا خواهیم شد. فرش دستباف نه تنها در ایران، بلکه در دنیا طرفداران بسیاری دارد و بسیاری از سرمایهداران و سیاستمداران یا هنرمندان در سراسر دنیا با فرشهای دستباف ایرانی محیط خانه خود را زیباتر میکنند و آن را بهعنوان یک کالای آنتیک میشناسند. از همین رو میتوان بازار این هنر را یک بازار جهانی دانست. برای ورود به این بازار جهانی تنها کافی است، فرشبافی را از صفر تا صد یاد گرفته و با بهپا کردن یک دار قالی، مشغول بافتن شوید. امروزه در آموزشگاههایی در سراسر ایران که زیرنظر مراکز فنیوحرفهای یا کارودانش هستند فرشبافی بهصورت حرفهای آموزش داده میشود. این آموزشها شامل دورههای قالیبافی، طراحی، رنگرزی و مرمت است. هر هنرجو میتواند در هرکدام از این بخشها آموزش دیده و مهارت کافی کسب کند.
افروز کریمی
مراحل یادگیری بافتن یک فرش
طراحی فرش، اولین قدم در قالیبافی است. طراحی باید با توجه به خواست مشتریان و سلیقه جمعی باشد. در گذشته بیشتر نقش و نگارهای فرش، لچک ترنج و ماهی بوده و امروزه این طرحها دیگر مانند گذشته طرفدار ندارند. در طراحی فرش باید جسارت به خرج داد و طرحهای جدید را با رنگهای خاص تلفیق کرد. آموزش طراحی فرش در آموزشگاه حدود یکسال در شش ترم زمان میبرد. در این بخش از آموزش، در ابتدا طراحی با مداد روی کاغذ شطرنجی انجام میگیرد و پس از آن، هنرجو رنگ و نقطه را یاد خواهد گرفت. در طراحی فرش برای یادگیری بیشتر، تنها تمرین بسیار زیاد موثر است.
پس از طراحی باید درخواست رنگهای موردنیاز را به رنگرز داد. رنگرز با دو روش نخهای موردنیاز را رنگ خواهد کرد: سنتی و شیمیایی.
در رنگرزی سنتی، نخها با موادمعدنی از جمله قرمزدانه، زاج، پوست گردو، حنا، روناس و... رنگ خواهند شد که پس از رنگشدن، نخ باید 12 الی 24 ساعت در آب روان قرار گیرد تا رنگش تثبیت شود. اگر این کار انجام نشود رنگ فرش پس از مدتی در مقابل آفتاب یا به مرور زمان کمرنگ خواهد شد.
در روش شیمیایی، نخها را با موادشیمیایی رنگ میکنند. بهطور معمول رنگرزی در شهرها با موادشیمیایی انجام میشود، زیرا دسترسی به این رنگها در بازار راحت است، همچنین نیازی به آب روان ندارد و نخ پس از خشکشدن قابل استفاده است. آموزش رنگرزی در دو ترم مقدماتی (درجه 2) و پیشرفته (درجه 1) انجام میشود. در این دورهها هنرجو با تمامی ابزارهای رنگرزی و ترکیب رنگها آشنا میشود.
پس رنگکردن نخها، نوبت به بافت میرسد، هنرجو برای یادگیری قالیبافی به لوازمی همچون دار قالی، قلاب، سیخ، شانه، قیچی، چله و... نیاز دارد. تمامی این لوازم بهراحتی در بازار و حتی بیشتر آموزشگاههای قالیبافی یافت میشود.
یک هنرجو بهطور متوسط در یک دوره سه ماهه که شامل شش ساعت آموزش در هفته است قالیبافی سنتی را یاد میگیرد که این آموزشها شامل گرهزدن، پود کلفت، پود نازک، نقشهخوانی، شانهزنی و قیچیزدن است.
اولین و مهمترین مرحله، گرهزدن است. هنرجو با گرهزدن بسیار، مهارت کنترلکردن دست را در این حرفه یاد خواهد گرفت و پس از آن، پود کلفت و شانه زدن را آموزش میبیند. تمرین این سه مرحله بیش از 5 هفته به طول میانجامد، زیرا هرسه مهارتی هستند برای یادگیری پود نازک. پس از یادگیری همه مراحل، آنچه اهمیت دارد، پشتکار و تمرین است. فرشبافی یک هنر است که اگر به آن تنها بهصورت یک مهارت نگاه شود هرگز نمیتوان از مرحله گرهزدن فراتر رفت. در سراسر ایران کارگران فرشباف بسیاری با بیش از 20سال سابقه کار وجود دارد که تنها کارشان گرهزدن است. این کارگرها با این سابقه کار، هرگز استادکار نخواهند شد، زیرا تنها گرهزدن را یاد گرفتند و هنر فرشبافی را نیاموختند.
انواع نخها در قالیبافی
نخها و ریسهها در کیفیت و قیمت فرش بسیار موثر هستند. نخ ابریشم گرانترین نخ برای بافت یک قالی است که این نخ معمولا وارداتی است و بیشتر در تابلوفرشهای نفیس از آن استفاده میشود. اما پشم نسبت به ابریشم قیمت کمتری دارد و تمامی نخهای ساختهشده از پشم در ایران تولید میشوند. بهترین نوع پشم، پشم مرینوس است که پشم خالص گوسفندی است. جنس تار چله از پنبه ضخیم تا نازک است که با توجه به کار، نوع آن انتخاب میشود و تار چله هم مانند نخهای پشم در داخل کشور تولید میشود. برای پود نازک از نخهای وارداتی که از کشور یوگسلاوی وارد میشود، استفاده میشود.
آیا قالیبافی به بدن آسیب میزند؟
در گذشته هنر قالیبافی به علت نشستن طولانیمدت پشت دار قالیهای غیراستاندارد صدمههایی به بدن وارد میکرد. اما امروزه دار قالیها، همچنین صندلیهایی که مناسب برای آن است با بهترین استانداردها ساخته شده که حتی نشستنهای طولانیمدت پشت دار، بدن را خسته نمیکند. همچنین خانهها و کارگاهها مانند گذشته بدون تهویه نیستند و اگر پرزی وجود داشته باشد، خارج میشود. بهعلاوه به علت آنکه پشمها با بهترین روشها رسیده میشوند، تمام پرزهای آن گرفته شده و هنگام کار، روی گلو نمینشینند. اما بهتر است برای جلوگیری از نشستن پشم روی گلو و حنجره روزی یک الی دو لیوان شیر مصرف شود.
درآمد فرشبافی
بهطور میانگین هر بافنده از یک میلیون و پانصد هزار تومان تا شش میلیون تومان در ماه بر اساس یکی از این سه روش دستمزد دریافت میکند. 1- دستمزد توافقی کلی: در این دستمزد صاحب فرش یا بافنده روی یک مبلغ کلی توافق کرده و بافنده بعد از اتمام فرش یا تابلوفرش، آن را دریافت میکند. 2- دستمزد بر اساس هر رج: در این نوع پرداخت برای هر رج از فرش، مبلغی توافق میشود که بافنده بعد از اتمام فرش، آن را دریافت میکند. 3- دستمزد بر اساس هر گره: طبق آن توافق، مبلغ بر اساس تعداد گرههایی است که زده میشود. اگر شخصی برای خودش کار کند، باید با تاجرها برای فروش فرشاش به توافق برسد که متاسفانه تاجران فرش، فرشها را از بافندگان با قیمت بسیار پایینی میخرند و در فروشگاهها با مبالغ بالا میفروشند.
راهاندازی یک کارگاه قالیبافی
اگر خواهان راهاندازی یک کارگاه قالیبافی هستید تا کسب درآمد و کارآفرینی کنید در ابتدا باید مکانی با سه یا چهار اتاق داشته باشید. برای تهیه تمامی لوازم قالیبافی حدود 40 تا 50 میلیون تومان پول نیاز دارید. برای این کارگاه حتما باید از سازمان فنیوحرفهای مربی درخواست کرد. بعد از آمادهکردن مکان و تمامی لوازم موردنیاز باید برای رونقگرفتن کارگاه از بافندگان ماهر استفاده کرد.