این روزها بازار نظام سلامت با انواع و اقسام هزینه‌های تحمیلی و غیرضروری مواجه است که در این بین می‌توان هزینه‌های انبوه تصویربرداری‌های متعدد پزشکی را در زمره یکی از پرهزینه‌ترین فرایندهای تشخیص و درمان در ایران به حساب آورد.‌پیشتر نیز دکتر محمد اسماعیل اکبری، رئیس مرکز تحقیقات سرطان به عوارض رادیولوژی‌های غیرضروری اشاره کرده و هشدار داده بود: «تقریبا 80 درصد رادیوگرافی‌ها و ام‌آرآی‌ها بی‌دلیل انجام می‌شود، مورد توجه پزشک نیست و در واقع، بی‌دلیل از بیمار خواسته می‌شود که این کار، هدررفت سرمایه ملی است و برای بیمار نیز دارای عوارض است.» لیلا موسوی، بازرس انجمن پرتونگاری ایران هم با انتقاد از ارجاع زیاد بیماران برای عکس‌برداری پزشکی می‌گوید: «در بسیاری از اوقات، شاهدیم که معاینه در مطب‌ها کلا از بین رفته‌ است، حتی گاهی دوبار بیمار را برای عکس‌برداری ارجاع می‌دهند که در نتیجه، بیمار مجبور می‌شود دوز بالایی پرتو دریافت کند که این موضوع در سلامت نسل آینده نیز تاثیرگذار خواهد بود، زیرا یک عکس اضافی،‌ علاوه بر هزینه، دوز پرتوگیری را در بیمار بالا می‌برد. برای مثال، به‌طور مرتب برای مردم، گرافی گردن و کتف نوشته می‌شود که در نتیجه باعث اشعه خوردن به غدد تیروئید و لنفاوی می‌شود.» به گفته او، برخی بیمارستان‌ها با افتخار می‌گویند دستگاه ام‌آر‌آی پیشرفته و پرهزینه‌ای خریداری کرده‌ایم، در حالی که خیلی اوقات، این دستگاه‌ها اصلا به کارشان نمی‌آید. این موضوع، خیلی اوقات بدون کار کارشناسی و فقط برای سود بردن از غول‌های تجهیزات پزشکی انجام می‌شود. موسوی یادآور می‌شود: «درخواست‌های غیرضروری در حوزه تصویربرداری پزشکی باعث تشکیل صف و نوبت‌های طولانی برای دریافت خدمت می‌شود که این کار، علاوه بر هدررفتن زمان، باعث می‌شود بیماران دیگری که نیاز واقعی دارند با تاخیر، خدمت را دریافت کنند. از طرف دیگر، ازدحام و شلوغی و انجام تعداد زیاد خدمت نیز باعث افزایش احتمال خطای انجام‌دهنده خدمت می‌شود.» همچنین دکتر حسین جعفری، متخصص رادیولوژی با اشاره به‌ وفور تصویربرداری‌های غیرضروری در نظام سلامت، یادآور می‌شود: «مطالعات نشان داده‌اند 20 تا 50 درصد از روش‌های تصویربرداری پیشرفته استفاده‌شده، اطلاعات بیشتری را در جهت بهبود بیماری نداشته‌اند. باید در نظر داشت تمام دستگاه‌ها و مواد مصرفی در روش‌های تصویربرداری، وارداتی و گران‌قیمت هستند و استفاده غیرضروری از آن‌ها نه تنها بار مالی به بیمار تحمیل می‌کند، بلکه از نظر اقتصاد کلان نیز برای کل کشور هزینه‌ساز است.»

 

چطور می‌توان ترمز تجویزهای غیرضروری را کشید؟

در شرایطی که تجویز غیرضروری تصویربرداری‌های پزشکی، جیب بیمار را خالی می‌کند، بیمه‌های درمانی نیز هزینه‌های هنگفتی بابت این تجویزهای غیرضروری متحمل می‌شوند. محمد شریفی‌مقدم، دبیرکل خانه پرستار و معاون سازمان نظام پرستاری در گفت‌وگو با «آتیه‌نو» به همین مشکل اشاره می‌کند و می‌گوید: «از آنجا که در کشور ما تولیت نظام سلامت، علاوه بر وظیفه نظارتی که برعهده دارد، خود نیز خدمات تشخیصی و درمانی ارائه می‌دهد، به همین دلیل فرایند نظارت بر تجویزهای رادیولوژی، چندان جدی نیست و شاهد هستیم که در این حوزه، تجویزهای غیرضروری متعددی اتفاق می‌افتد.»

شریفی‌مقدم تاکید دارد: «بیمه‌های درمانی با این تجویزهای غیرضروری دچار ضررهای هنگفتی می‌شوند که دود آن به چشم بیمه‌شده‌ها خواهد رفت. برای جلوگیری از این تبعات باید سقف معینی برای تجویزهای تصویربرداری اعمال شود و بیمه‌ها نیز نظارت جدی‌تری بر این تجویزها داشته باشند.» همچنین به گفته معاون سازمان نظام پرستاری، اجرای درست نظام ارجاع و پزشک خانواده و تدوین و ابلاغ راهنماهای بالینی نیز می‌تواند تا حد زیادی از تجویزهای غیرضروری در حوزه تصویربرداری پزشکی بکاهد.

 

لزوم نظارت جدی بر تجویزهای حوزه رادیولوژی

اگر پزشک، شرح حال گرفتن از بیمار را جدی بگیرد و معاینات بالینی را به‌درستی انجام دهد، در بسیاری از اوقات نیاز نیست که بیمار به سمت تصویربرداری‌های تشخیصی گران‌قیمت و بی‌مورد، ارجاع داده شود. شهلا خسروی، مشاور وزیر بهداشت در امور مامایی، معتقد است که برای جلوگیری از این هزینه‌های غیرضروری در حوزه تصویربرداری‌های پزشکی، بیمه‌ها باید با طراحی فرایندهایی، از تجویز و انجام خدمات غیرضروری همچون سونوگرافی و آزمایش‌ها، جلوگیری کنند. خسروی تاکید می‌کند: «بیمه باید اعتماد را برای گیرنده و ارائه‌دهنده خدمت فراهم کند، به نحوی که با طراحی فرایندهایی از تقاضاها و مداخلات غیرضروری از جمله سونوگرافی، آزمایش‌ها و اقدامات پاراکلینیکی جلوگیری کنند.» از سوی دیگر، دکتر جلال شکوهی، رئیس انجمن رادیولوژی ایران به بخش دیگری از هزینه‌های تحمیلی به نظام سلامت اشاره می‌کند و به «آتیه‌نو» می‌گوید: «هم‌اکنون شاهد هستیم که برخی پزشکان که تخصص آن‌ها در حوزه رادیولوژی نیست، اقدام به تصویربرداری پزشکی می‌کنند و از این مسیر به سودهای هنگفتی می‌رسند که باید این موضوع اصلاح شود تا منابع نظام سلامت به هرز نرود.» به گفته شکوهی، نباید هر پزشکی با گذراندن چند ساعت دوره آموزشی، اقدام به تصویربرداری پزشکی بکند، زیرا این کار یک فعالیت تخصصی است که اگر از سوی افراد غیرمتخصص انجام شود، هم بیمه‌های درمانی و نظام سلامت دچار زیان مالی می‌شوند و هم فرایند تشخیص بیماری با سرعت و دقت لازم انجام نخواهد شد.در شرایطی که با اجرای طرح تحول سلامت، شاهد افزایش هزینه‌های نظام سلامت در حوزه تصویربرداری پزشکی بودیم، در ادامه اجرای این طرح کلان نیاز است که نظارت جدی‌تری بر هزینه‌های تصویربرداری پزشکی در کشور اعمال شود تا توان بیمه‌های درمانی صرف حمایت از بیماران واقعی و نیازمند شود.