یادداشت
خیریهها و خطر انحراف از اهداف متعالی
حسین بشیری گیوی؛ دکترای جامعه شناسی سیاسی
خیریهها در دنیا عموما دارای کارکرد متفاوتی با بخشی از خیریههایی هستند که در ایران فعالیت میکنند. اما اهداف خیریه در دنیا و ایران کاملا منطبق بر هم است. خیریهها برای رفع فقر و کاهش شکاف طبقاتی بنیان نهاده شدهاند.
خیریهها در خارج از ایران دارای ساختار و کارکردی متفاوت است. بهعنوان مثال، بنیاد «ملیندا گیتس» در آمریکا یک بنیاد آموزشی است. اهداف اصلی این بنیاد، افزایش تندرستی و کاهش تهیدستی در جهان و در آمریکا گسترش فرصتهای آموزشی و دسترسی به تکنولوژی اطلاعات و دادههاست. این بنیاد سالیانه بسیاری از افراد را برای آموزش بورسیه میکنند تا در مقابل دیگر افراد از فرصتهای آموزشی برابر برخوردار باشند. فرصت برابر برای آموزش، از بهترین نوع و شیوههای آموزشی است که حلقه مفقوده بسیاری از خیریهها در ایران است.
«بانک گرامین» یکی دیگر از موسسات انساندوستانه بزرگ دنیاست که ابتکار جالبی برای اعطای کمکهای مالی به اقشار محروم در بنگلادش بهکار برده است. فعالیت این بانک در حوزه اعطای وامهای کوچک به افراد فقیری است که فاقد وثیقه، اشتغال پایدار و سابقه اعتباری قابل اثبات هستند. محمد یونس، موسس این بانک، نخستین وام را در سال۱۹۷۶ پرداخت کرد. وی ۲۷دلار از پولی را که داشت به ۴۲نفر از روستائیان زنجیرساز منطقه «چوپرا» قرض داد تا با این مبلغ کم، قادر به ادامه کار باشند. سپس به اعطای اینگونه وامها ادامه داد و در مرحله بعد، کلاسهایی را برای وامگیرندگان تشکیل داد تا به آنها بیاموزد چگونه با وام اندک، وضعیت زندگی خود را اندکی بهبود بخشند. ساختار و کارکرد خیریهها در دنیا با اهداف رفع تبعیض و بهبود وضع جامعه نهادینه شده است. در عالم واقع هم این اتفاق دیده میشود. بنیادها که همان خیریهها هستند علاوه بر جامعه هدف، برای دیگر کشورها هم کمکهای آموزشی، بهداشتی و انساندوستانه انجام میدهند. در واقع، این بنیادها از سرمایه اقتصادی برای گسترش سرمایه اجتماعی و سرمایه مدنی استفاده میکنند. بنیادها منشأ انسانی و حقوق بشری دارند. در ایران، خیریهها برای اعضای خود خدمات ارائه میکنند. برخی از افراد دور هم جمع میشوند و بیشتر این خیریهها بهصورت خانوادهای اداره میشوند و از منابع خیریه برای کارکنان حقوق و پاداش در نظر میگیرند. این نوع خیریهها از فرصتها و امتیازات بهینه برای اعضا استفاده میکنند. در حالی که در بنیادهای غربی، فرصتهای برابر آموزشی و بهداشتی برای دیگران ایجاد میکنند. به هر روی ضرورت دارد خیریهها در ایران در نگاه ساختاری و کارکردی بازنگری کنند و اهداف نهادینهشده خیریهها را در دنیا سرلوحه کار خود قرار دهند. خیریهها نه دارای سرمایه اقتصادی هستند و نه توانستهاند سرمایه اجتماعی و مدنی را شکل دهند. در این میان، علاوه بر اعضای خیریه باید سازمانهای مجوزدهنده و شهروندان هم نظارت را بیشتر کنند تا مسیر انحرافی به مسیر اصلی بازگردد. خیریهها مراکزی انسانی هستند که این هدف غایی و تعالی باید از هر نوع انحراف، مصون بماند.