همزمان با افزایش جمعیت سالمند کشور، باید به راهکارهای بهبود سلامت این قشر توجه بیشتری کرد
اگر با آمارهای مرکز آمار ایران جلو برویم، باید انتظار داشته باشیم که تا 30سال آینده، جمعیت سالمندان ایران، همچنان رو به افزایش باشد. پیشتر نیز انوشیروان محسنی بندپی، سرپرست وزارت رفاه با اشاره به اینکه هماکنون چهار میلیون و 200 هزار سالمند در کشور زندگی میکنند، یادآوری کرده بود: «در حالی که در سال1355 تنها 3درصد جمعیت کشور را سالمندان تشکیل میدادند، این آمار در سال90 به بیش از 8 درصد رسید. همچنین پیشبینی میشود میزان سالمندان کشور تا سال1404 به 10درصد جمعیت و تا سال1430 به حدود 25درصد جمعیت کشور برسد.»
این جمعیت قابلتوجه که مدام بر تعداد آنها افزوده میشود، نیازهای بهداشتی و درمانی فراگیری دارند که توجه به این نیازها میتواند دوران سالمندی را به دورانی پرنشاط تبدیل کند. پیشبینی میشود این جمعیت تا سال1420 به حدود 23درصد جمعیت، یعنی بیش از 26میلیون سالمند برسد، اما تعداد زیادی از این جمعیت انبوه، از سلامت کامل برخوردار نیستند.
بر اساس آمارهای وزارت بهداشت، 24درصد سالمندان، دچار مشکلات اسکلتی عضلانی هستند. همچنین 38درصد آنها مشکلات قلبی و عروقی دارند و 8/33درصد نیز دچار چربی خون بالا هستند. افزون بر این، 5/31درصد از سالمندان مشکلات شنوایی داشته و 53درصد از مشکلات بینایی رنج میبرند.
با احتساب این آمارها میتوان گفت، تقریبا بهندرت میتوان سالمندی را در کشور پیدا کرد که از سلامت کامل برخوردار باشد و اغلب سالمندان به انواع بیماریهای مختلف مبتلا هستند.
بار هزینههای درمان سالمندان بر دوش بیمهها
با توجه به اینکه عمده هزینههای درمانی بیماران سالمند از سوی بیمههای درمانی تامین میشود، بنابراین اگر اصول بهداشتی و پیشگیرانه در دوران سالمندی رعایت نشود و بر تعداد بیماران سالمند افزوده شود، به همان نسبت هم میتوان انتظار داشت که هزینه بیمههای درمانی برای درمان سالمندان افزایش پیدا یابد.
مطابق پژوهشهای دکتر مسعود اسلامی، متخصص قلبوعروق و عضو هیئتعلمی دانشگاه علوم پزشکی تهران، بیش از ۶۰درصد سالمندان ایرانی، دارای فشارخون بالا هستند و ۱۰درصد از آنها هم دچار ضربان قلب نامنظم. علاوه بر این، بر اساس گفتههای دکتر هرمز شمس، فوقتخصص شبکیه و استاد دانشگاه، بیش از ۶٠درصد سالمندان ایرانی نیز گرفتار بیماری «ماکولا» یا همان «تباهی لکه زرد» در چشم میشوند.
اینها فقط دو نمونه از بیماریهای رایج و پرخرج در سالمندان است که عمده هزینههای درمان آن بر دوش بیمههاست. با توجه به اینکه آمارهای رسمی نیز تاکید دارد، بیش از 78درصد منابع طرح تحول سلامت را بیمهها تامین میکنند، بهراحتی میتوان به این نتیجه رسید که بار اصلی درمان سالمندان در این طرح کلان برعهده بیمهها قرار دارد.
این افزایش هزینههای درمانی نیز تا زمانی که فرهنگ خودمراقبتی نهادینه نشود و برنامههای بهداشتی و پیشگیرانه در اولویت برنامههای نظام سلامت قرار نگیرد، تداوم خواهد داشت. همچنین اجرای برنامه پزشک خانواده و نظام ارجاع، میتواند تا سطح زیادی، هزینههای درمان در دوران سالمندی را کنترل کند، اما اجرای این برنامههای علمی نیز حدود 13سال است که با کُندی اجرا میشوند.
چطور میتوانیم سالمندانی سالم داشته باشیم؟
به گفته محققان مرکز ریسک آسیا پاسفیک واقع در سنگاپور، جمعیت آسیا سریعتر از هر جای دیگر دنیا در حال پیرشدن است و این روند، هزینه ۲۰هزار میلیارد دلاری را تا سال ۲۰۳۰ برای بخش سلامت این منطقه بهدنبال خواهد داشت. بر اساس این گزارش، تا سال۲۰۳۰ جمعیت بالای ۶۵سال این منطقه از ۲۰۰میلیون نفر نیز عبور خواهد کرد و پیشبینی میشود هزینه سالانه مراقبت و درمان افراد سالمند به 2/5 میلیارد دلار برسد که پنج برابر هزینه سال ۲۰۱۵ خواهد بود.
پنج برابرشدن هزینههای درمان سالمندان در آسیا، زنگ خطری است که باید ما هم آن را جدی بگیریم و اجازه ندهیم دوران سالمندی در ایران به دوران بیماری تبدیل شود.
دکتر مسعود مردانی، متخصص بیماریهای عفونی و عضو هیئتعلمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی نیز به دلایل افزایش بیماریهای دوران سالمندی در ایران اشاره میکند و به «آتیهنو» میگوید: «سلامتی در دوران سالمندی صرفا با رعایت اصول پیشگیرانه و خودمراقبتی در آن دوران به دست نمیآید، بلکه اگر میخواهیم سالمند سالم داشته باشیم، باید اصول بهداشتی و پیشگیرانه را قبل از دوران سالمندی نیز پی بگیریم. در واقع، برای داشتن سالمندی سالم باید قبل از دوران سالمندی نیز برای داشتن یک سبک زندگی سالم، تلاش کنیم که در این راستا، تولیت نظام سلامت، رسانهها و سایر نهادهای فرهنگساز نیز نقش جدی دارند.»
او به وضعیت سالمندان ساکن در مراکز نگهداری سالمندان نیز گریزی میزند و میگوید: «برخی بیماریها وجود دارند که اگرچه ممکن است در همه سالمندان دیده شود، اما شیوع آن در بین سالمندان ساکن در آسایشگاهها بیشتر است. مثلا ذاتالریه، عفونتهای ادراری، عفونت زخمبستر، سل ریوی، اسهال حاد عفونی، باکتری در خون، عفونت مفصلی و مننژیت.»
همچنین دکتر ایرج خسرونیا، رئیس انجمن متخصصان داخلی در گفتوگو با «آتیهنو» از زاویه دیگری به بحث بیماری در سالمندان نگاه میکند و میگوید: «از آنجا که ممکن است یک سالمند، همزمان به چند بیماری مزمن مبتلا باشد، به همین دلیل بروز بیماریهای مزمن در سالمندان، هزینههای مضاعف زیادی را به بیمار، نظام سلامت و بیمهها تحمیل میکند، در حالی که میتوان با تغییر سبک زندگی، با این عوارض مقابله کرد.» خسرونیا تاکید دارد: «وقتی از سلامت سالمندان سخن میگوییم، نباید از سلامت روانی آنها غافل شویم. بسیاری از سالمندان برای حفظ سلامت روان خود به کمک خانوادهها و نظام سلامت نیاز دارند و ریشه بسیاری از بیماریهای جسمی در سالمندان را باید در مشکلات روانی پیش آمده برای سالمند، جستوجو کرد. بنابراین به همان اندازه که برای سلامت جسم سالمندان هزینه میکنیم، باید برای ارتقای سلامت روان سالمندان سرمایهگذاری شود.» همچنین بر اساس پژوهشهای مرکز تحقیقات سالمندی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی در حالحاضر 9درصد مردان سالمند و 49درصد زنان سالمند، بدون همسر و تنها زندگی میکنند، این درحالی است که بیش از 70 درصد مردان تنهای سالمند و 30درصد از زنان تنهای سالمند، احساس نیاز به ازدواج مجدد را ابراز کردهاند.
نادیدهگرفتن بحث سلامت روان سالمندان و تمرکز بر ارتقای سلامت جسمی سالمندان، فرایند غیرعلمی است که این مسئله نیز به افزایش هزینههای درمانی در سالمندان منجر میشود.
همچنین نباید از خاطر بُرد که طب سالمندی در ایران همچنان نهادینه نشده است. در اغلب کشورهای توسعهیافته، متخصصان طب سالمندی، وضعیت کلی سلامت سالمندان را رصد میکنند و بر اساس الگوی جامع و کلی از سلامت فرد سالمند، نسخههای بهداشتی و درمانی تجویز میکنند. این کار باعث میشود که فرد سالمند برای درمان بیماریهای مختلف خود به پزشکان مختلف مراجعه نکند و صرفا با کمک یک پزشک متخصص طب سالمندی، مجموعه بیماریهای خود را درمان کند. این اتفاق، علاوه بر اینکه باعث ارتقای سلامت سالمندان میشود و درمان کارآمدتری را در پی دارد، هزینههای درمان سالمندان را نیز به شکل چشمگیری کاهش خواهد داد. با توجه به اینکه گفته میشود تعداد متخصصان طب سالمندی در ایران به تعداد انگشتان دو دست هم نمیرسد، انتظار میرود که تولیت نظام سلامت برای ارتقای طب سالمندی در ایران و نهادینهشدن این طب در طرح تحول سلامت، برنامهریزی علمی انجام دهد.