صنعت فرش دستباف کشور درصورت تغییر استراتژی تولیدکنندگان و دولت، ظرفیت عبور از رکود فعلی را دارد
فرش ایران دوباره پهن میشود؟
بیستوهفتمین نمایشگاه فرش دستباف ایران که بزرگترین نمایشگاه فرش دستباف جهان بهشمار میرود هفته گذشته در حالی برگزار شد که فعالان این حوزه امیدوار به توسعه ظرفیتهای صادراتی فرش و گسترش مشاغل مرتبط هستند. قدمت سههزار ساله فرش در ایران میتواند به ارزآوری و اشتغال پایدار داخلی این صنعت تبدیل شود و تا حدودی هم این امر محقق شده، اما بازار صادراتی فرش ایران از سوی رقبا با چالش مواجه است. برای بهبود کسبوکار و تولید فرش، پیشنهادهای زیادی از سوی فعالان این حوزه مطرح میشود. از جمله این پیشنهادها توسعه خوشههای مرتبط با این حوزه و رونق کار بافندههای خُرد است که اخیرا در مناطق مختلف روستایی و شهری گسترش پیدا کردهاند، اما آنچه هنوز بهعنوان چالش این بازار حل نشدنی باقیمانده، عدم توانایی این صنعت در نوآوری و مطابقت با طرحهای روز دنیاست. به عبارتی اگرچه زمانی در کشورهای اروپایی، آمریکای شمالی و هرجا که ثروتمند صاحب ذوقی، زندگی میکرد، مفروششدن خانه و محل کار به فرش دستباف ایرانی نمایشی از خلاقیت و اصالت این فرش و هنر نهفته در آن بود، اما پس از مدتی ورود رقبای جدید و تلاش گسترده آنها برای کپیبرداری از طرحهای ایرانی و بعد، خلق طرحهای جدید، بازار فرش ایرانی را از تکاپو و رونق گذشته انداخت. بخشی از این موضوع هم البته به بازاریابی سنتی و ناکارآمد تجار فرش کشورمان بازمیگردد.
مجتبی کاوه
قیمت تمامشده بالای فرش ایرانی، مشکلی که رقبا را قوی میکند
هزینه بالای تولید فرش دستباف در ایران و قیمت تمامشده بالای آن انگیزه لازم را از متقاضیان خارجی برای خرید فرش دستباف سلب کرده است. برای مثال، متوسط هزینه دستمزد روزانه یک بافنده در ایران با متوسط هزینه دستمزد سه بافنده در هند که رقیب تازهنفس کشورمان در فرش محسوب میشود، برابری میکند. به علاوه اگرچه ظرفیتهای داخلی بسیاری چه به لحاظ طرح و هنر و چه از نظر مواداولیه ساخت فرش در ایران وجود دارد، اما به دلیل سیاستهای کلان اقتصادی ضدتولید، فرصت تولید ارزانتر را از این صنعت گرفته است. به دنبال این امر چشم امید فعالان این حوزه به کاهش هزینههای تمامشده تولید فرش دستباف است که یک مورد آن با حذف مالیات بر ارزش افزوده از این صنعت، محقق میشود. به گفته وزیر صنعت، معدن و تجارت، در بسته حمایت از تولید، به مالیات بر ارزش افزوده و توقف موقت آن اشاره شده است و یکی از اهداف کنونی، حذف ارزش افزوده از این صنعت است که بهعنوان عامل مزاحم برای آن به حساب میآید.
بررسیها نشان از آن دارد که سیاستهای چند سال اخیر حمایت از بافندههای خرد، فرصتهای شغلی خوبی در مناطق مختلف کشور ایجاد کرده است، اما کماکان این صنعت از نبود تقاضا و بازار در داخل کشور رنج میبرد. بنابراین اگرچه با رشد تولید در برخی مناطق کشور مواجه هستیم، در صورتی که برنامههای توسعهای فرش دستباف همسو با نیاز و خواسته بازار صادرات نباشد، نمیتوان به صورت تمام و کمال از ظرفیتهای تولید داخلی بهره جست.
زنجیره ارزش ناقص فرش دستباف، ترمز تولید فرش
حمید ذوالانواری، عضو هیئتمدیره اتحادیه فرش دستباف ایران در این زمینه به ساختارها و زنجیره ناقص ایجاد ارزش افزوده در حوزه فرش دستباف اشاره میکند و به «آتیهنو» میگوید: «در داخل کشور با وجود قدمت تاریخی دستبافتهها، نهادهای متولی فرش دستباف، جامع و کامل نیست و پراکنده در چند سازمان است در صورتی که برای تکمیل زنجیره عرضه فرش دستباف، ایجاد یک نهاد قدرتمند بالادستی در راستای توسعه این صنعت، ضروری خواهد بود.» وی با بیان اینکه ملزومات تولید فرش دستباف نیز بهطور کافی مهیا نشده است، ادامه میدهد: «تولیدکنندگان فرش دستباف به دلیل مشکلاتی مثل نداشتن سرمایه و نقدینگی، امکانات کافی در اختیار ندارند، همچنین مواداولیه بهموقع به دست آنها نمیرسد، از این رو نمیتوانند بهموقع وارد بازار شده و به سود واقعی دست پیدا کنند.»
ذوالانواری با اشاره به چالش بافندگان خُرد برای تامین مواداولیه در صنعت فرش دستباف، خاطرنشان میکند: «متاسفانه فرش دستباف در تولید و تامین بخشی از مواداولیه، مثل رنگزاهای شیمیایی و برخی الیاف نخ، وابسته به واردات است و در شرایطی که نرخ ارز افزایش پیدا کرده است، این مواد با قیمت بالایی به دست تولیدکننده میرسد. به همین دلیل گرانی مواداولیه در افزایش قیمت و افت فروش فرش دستباف طی مدت اخیر موثر بوده است. البته باید خوشبین بود که با افزایش نرخ ارز و فرصتی که برای صادرات این محصول در اختیار آن قرار میگیرد، اثر افزایش قیمت مواداولیه تاحدودی خنثی شود.»
فقدان استراتژی منسجم تولید فرش در ایران
یک فعال حوزه فرش نیز با اشاره به ضرورت برنامهریزی برای این حوزه و منسجمترشدن اهداف مسئولان در حمایت از فرش دستباف، به «آتیهنو» میگوید: «برخی از قوانین بالادستی مانند نبود حمایتهای کافی بیمهای برای فعالان این حوزه بر دغدغههای مالی آنها افزوده است. از طرف دیگر این صنعت فاقد برنامه راهبردی و استراتژیک است و به همین دلیل طی سالهای گذشته برخی از فعالان تولید فرش یا تغییر شغل دادهاند یا از روستاها برای پیداکردن شغل بهتر مهاجرت کردهاند.»
فاطمه رجبی میافزاید: «همچنین نبود این استراتژی باعثشده تا رقیبان این صنعت در کشورهایی مثل هند، چین و پاکستان وارد بازار شده و از آب گلآلود به نفع خود ماهی بگیرند در حالی که نظارت بیشتر مسئولان بر این حوزه و برنامهریزی بهتر در عرضه فرش دستباف، این فرصت را از کپیبرداران و سودجویان خارجی میگرفت و تقاضا برای فرش ایرانی را در مسیر درستتری قرار میداد. برای مثال، یکی از مصادیق فقدان استراتژی منسجم تولید فرش در ایران این است که ما مواداولیه مرغوب خود، یعنی بهترین پشم تولیدی در مناطق زاگرس مرکزی را به کشورهای رقیب مثل هند و پاکستان صادر میکنیم و با این کار بازار فرش صادراتی خود را به آنها هدیه میکنیم.» کارشناس فنی خوشه فرش دستباف استان فارس با تاکید بر سهم ناچیز تولیدکنندگان واقعی فرش دستباف در مناطق روستایی از سود تولید فرش، میگوید: «فعالیت گروههای دلالی در این صنعت و پولی که از واسطهگری فرش در جیب دلالان میرود، حداقل سود را نصیب تولیدکننده واقعی فرش کرده است و همین امر باعثشده که انگیزه تولید فرش در کشور برای بافندههای واقعی آن کاهش پیدا کند. متاسفانه طی سالهای اخیر تعداد واسطهگران در عرضه فرش دستباف بهویژه در مناطق روستایی و مناطقی که نظارت جامعی بر عرضه فرش نیست، گسترش پیدا کرده است.»
موانع رشد بازار داخلی و خارجی فرش
رجبی با اشاره به دو بازار هدف داخلی و خارجی فرش که به دلیل عواملی چند در این حوزه توسعه پیدا نکرده است، توضیح میدهد: «با توجه به شرایط تحریمی، کاهش صادرات یکی از معضلات این حوزه در زمینه بازار خارجی است، اما در داخل کشور نیز به دلیل آنکه فرش دستباف جزء کالای لوکس و درجه دوم بهشمار میرود و از طرفی قدرت مالی و معیشتی عده معدودی قادر به تامین این نوع کالاست، مشکل همیشگی تقاضا وجود داشته است. همچنین نقشهبرداری از این فرش توسط کشورهای دیگر، فرش ایرانی را به لحاظ کیفی در درجه ثانویه قرار داده است و عدم استفاده از تکنولوژی و نوآوری طراحی برای ترسیم نقشههای متفاوت و متنوع باعث شده این نوع محصول یکنواخت باشد، در حالی که کار یکنواخت هرگز بهطور بلندمدت مورد توجه قرار نمیگیرد.»
این فعال در حوزه فرش با اشاره به سیاستهای ضعیف حمایتی از صنعت فرش، ادامه میدهد: «عدم حمایت مسئولان نیز تولیدکنندگان را به جای پرداختن به مسائل ضروری این حوزه که طراحی و به روزآوری، یکی از مهمترین موارد آن است، به دغدغههای مالی مشغول داشته است. وقتی تولیدکنندگان از حمایت مالی قوی برخوردار نیستند و برای فروش تولیدات خود دچار دغدغه هستند، حجم تولید فرش کاهش پیدا کرده و توجه به مشکلات مالی، تولیدکننده را از نوآوری بازمیدارد.»
بیتوجهی به معماری داخلی و سلایق متفاوت در تولید فرش
قنبر سیف محمدی، یکی دیگر از فعالان فرش دستباف نیز درباره مشکلات این بخش به «آتیهنو» میگوید: «متاسفانه یکی از عوامل عدم خلاقیت در تولید فرش، بیتوجهی به معماری داخلی ساختمان و طرحهای قوی انواع بناهاست که طبیعتا تولید فرش باید همسو و موازی با آن باشد. فقدان برنامههای منسجم برای تولید محصول باکیفیت و با مواداولیه ارگانیک و طبیعی و عدم استفاده از استعداد جوانان در این بخش که باید تمرکز هزینه و برنامه را در این حوزه به همراه داشته باشد نیز یکی دیگر از چالشهای همیشگی در حوزه فرش دستباف است که هم روی حاشیه سود آن تاثیر داشته و هم رغبت کافی برای ورود به این صنعت را ایجاد نمیکند. ضمنا ما در حالی از اصلیترین هنر ایرانی غافل شدهایم که نپرداختن به ابعاد نامتعارف هم تقاضای فرش را در بازارهای داخلی و صادراتی تضعیف کرده است. نوع و چگونگی ساخت خانهها با توجه به کمبود فضا، اهمیت طرحهای نامتعارف و شکسته را بیش از پیش کرده است، اما متاسفانه خالقان این محصول از اهمیت ابعاد نامتعارف و جذابیت آن برای متقاضیان غافل ماندهاند.»
راهکار ادامه تولید فرش در بازار رقابتی کنونی
عضو هیئتمدیره اتحادیه فروشندگان فرش تهران با اشاره به کاهش قدرت درآمدی مردم و اثرات آن بر صنعت فرش دستباف، میگوید: «افزایش نرخ تورم و افت ارزش پول ملی، بازار داخلی این صنعت را بیشتر از قبل با چالش مواجه میکند. اگر تولیدکنندگان میخواهند همچنان در این بازار رقابتی به تولید و فروش ادامه دهند باید تولید خود را به سوی تولید هدفمند سوق دهند. به این معنی که ابتدا سفارش کالا را طبق نظر و سلیقه مشتری دریافت کنند و بعد اقدام به بافت فرش کنند. این کار مستلزم استفاده از شبکه فروش و تشکیلات متمرکزی است که فروشندگان باسابقه از آن برخوردارند. ضمنا باید از ابزارهای نوین ارتباطی بر بستر اینترنت مثل سایتها و شبکههای اجتماعی و پیامرسانهای اینترنتی برای بازاریابی هوشمند و هدفمند و تولید فرشی که مشتریپسند و «از پیش سفارش داده شده» باشد، استفاده کرد. البته بر اساس آمارها سهم ایران از بازار فرش جهان در حالی به 30درصد کاهش یافته است که 90 درصد فرش تولیدی داخلی به خارج صادر میشود، یعنی هدف از تولید فرش دستباف در داخل کشور صادرات و ارزآوری است که طبیعتا از نظر فعالان این حوزه، این هدف به اهداف دیگر تولید فرش دستباف ارجحیت دارد.» شایان ذکر است، از جمله صحبتهای مطرحشده از سوی وزیر صنعت در حاشیه افتتاحیه نمایشگاه بیستوهفتمین فرش دستباف، توقف مالیات بر ارزش افزوده، احیای شورای عالی فرش و رسیدگی به مطالبات بیمهای فعالان این حوزه بود که بافندگان فرش بیصبرانه در انتظار تحقق این وعدهها هستند.