روند مهاجرت گسترده افغانستانی‌ها گرچه به دلیل دگرگونی‌های سیاسی با فرازوفرودهایی همراه بوده، اما چهار دهه ادامه داشته است. سقوط طالبان و روی کار آمدن دولت جمهوری اسلامی افغانستان، در ابتدا مهاجران بسیاری را تشویق به بازگشت به وطن‌شان کرد. این مهاجران از کشورهای مختلف به‌خصوص از ایران و پاکستان به افغانستان بازگشتند. اما توانمندشدن تدریجی طالبان، کاهش کمک‌های جامعه جهانی در کشور و همین‌طور آغاز خروج نیروهای بین‌المللی در سال 1393، باعث شد خوش‌بینی‌ها به بهبود اوضاع کشور، کم‌رنگ شود. طی این سال‌ها ماحصل برنامه دولت‌سازی و بودجه‌های کلان بین‌المللی برای این حوزه، ساختاری فاسد و مافیایی بود که میلیاردها دلار را بلعیده بود.

 سال 1393، نقطه عطفی در تاریخ پساطالبانی در افغانستان بود. قرار بود در این سال، انتخابات ریاست‌جمهوری برگزار شود و برای اولین‌بار انتقال قدرت در تاریخ سیصد ساله کشور بدون نزاع انجام شود. اما مردم از روند انتقال مسالمت‌آمیز قدرت مطمئن نبودند و التهاب‌های بازار حاکی از نگرانی‌های گسترده در این زمینه بود. پس از انتخابات، میان دو کاندیدای برتر -محمد اشرف غنی و عبدالله عبدالله- کشمکش عمیقی به دلیل تقلب‌های انتخاباتی به میان آمد. بحران مهاجرت به اروپا در سال 1394، دقیقا پس از این آشفتگی‌های داخلی رخ داد. افغانستانی‌ها دومین گروه عمده مهاجران به اروپا را در این دوره تشکیل می‌دادند، اما پس از گذشت سه سال از این مهاجرت گروهی، دولت‌ها در اروپا به‌خصوص آلمان، به اقدامات در راستای اخراج مهاجران افغانستانی از این کشور افزوده‌اند. ترکیه و پاکستان هم در سال 97، هزاران مهاجر را اخراج کرده‌اند. در میان مهاجرانی که این روزها به افغانستان-ولو به اجبار دولت‌های میزبان یا بنا بر تصمیم خودشان- برمی‌گردند، تعداد زیادی از کسانی هستند که در ایران مشغول به کار بوده‌اند. میزان زیادی از این بازگشت‌کنندگان، کارگرانی‌اند که به صورت داوطلبانه ایران را ترک کرده‌اند. بنابر گزارش سازمان بین‌المللی مهاجرت، از اواخر دی‌ماه سال پیش تا 20 تیر امسال، 465352مهاجر از ایران به افغانستان بازگشته‌اند. این رقم تنها طی یک هفته -14 تا 20 تیر- بیش از 23000 نفر بوده است. در حالی که کاهش ارزش ریال در برابر دلار و فشارهای اقتصادی به‌عنوان عامل اصلی این بازگشت گفته شده است، باید در نظر داشت که وضعیت این افراد پس از بازگشت به کشور، ظاهرا وخیم‌تر خواهد شد. سازمان بین‌المللی مهاجرت در گزارشی نشان داده است که بیش از 30درصد این بازگشت‌کنندگان برای حفظ جانشان به کمک نیازمندند، اما فقط 2 درصد این افراد تحت‌پوشش این سازمان هستند. بیکاری و فقر گسترده، ناامنی و از همه مهم‌تر جو ناامیدی در کشور، مهاجران بازگشته را بیش از پیش متاثر می‌کند. این خانه‌به‌دوشی مداوم و بی‌ثباتی اقتصادی و اجتماعی گاهی باعث می‌شود که افراد یا اقدام به خودکشی کنند یا وارد چرخه اعتیاد و فقر شدید شوند. اخیرا گزارشی از خودکشی یک مهاجر اخراج‌شده در یکی از مسافرخانه‌های کابل نشر داده شد. این فرد که به تازگی از آلمان اخراج شده بود، به محض ورود به کابل، اقدام به خودکشی کرد. با این حال به نظر می‌رسد دولت افغانستان علی‌رغم تشویق مهاجران به بازگشت به کشور، برنامه منسجمی برای اداره امور آنان ندارد. تعداد بالای مهاجران داخلی کشور نیز به این آشفتگی افزوده است و دایره مناطق امن در کشور هر روز محدودتر می‌شود. میزان شیوع فقر که در سال گذشته 36درصد بود، امسال به 50 درصد افزایش یافته است. از سوی دیگر، میزان خشونت‌ها و حملات بر شهروندان غیرنظامی به بالاترین حد خود پس از سقوط طالبان رسیده است (3438 کشته و 7015 زخمی در 2017). با وجود این مسائل، به نظر می‌رسد گزینه بازگشت به کشور برای مهاجران، گزینه‌ای از روی اختیار نیست و آنان آگاهانه خود را به وضعیتی به مراتب متشنج‌تر و ملتهب‌تر از جوامع میزبان خود می‌سپارند.