سازمان تامین‌اجتماعی همچون سازمان‌های دیگر در عصر کنونی با عنصر «اطلاعات» و کارکردهای آن ملازمه‌ای وثیق دارد، مضافا اینکه اطلاعات در سازمان تامین‌اجتماعی صرف‌نظر از جنبه‌های عمومی و رایج آن، در همه سازمان‌ها، دارای مولفه «امانت‌داری» نیز است. به عبارت دیگر، اطلاعات مربوط به سوابق پرداخت حق‌بیمه مشمولان قوانین کار و تامین‌اجتماعی به مثابه حق‌الناس بوده و ودیعه و امانتی است که افراد در دوران کار و اشتغال و زمانی که دارای توان مالی هستند نزد سازمان تامین‌اجتماعی می‌سپارند تا در صورت بروز ریسک‌ها و مخاطرات مشمول قانون نظیر بیماری، بیکاری، ازکارافتادگی در زمان حیات، از آن بهره‌مند شوند... اطلاعات در سازمان تامین‌اجتماعی از منظر محاسباتی نیز دارای نقش و کارکرد ویژه‌ای بوده و زیرساخت انجام محاسبات بیمه‌ای (آکچوئری) است که باید تراز تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی برای سازمان تامین‌اجتماعی باشد. نتیجه آنکه «اطلاعات» در سازمان تامین‌اجتماعی واجد نقش‌های «ابزاری» (برای ارائه خدمت)، «امانت‌داری» (برای صیانت از حقوق بیمه‌شدگان)، محاسباتی (برای تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری مبتنی بر آکچوئری) بوده است. علاوه بر این‌ها با توجه به تغییر و تحولات مستحدثه در باب «شفافیت»، «پاسخگویی» و «حکمرانی مطلوب» نظیر گشودگی اجتماعی و «جریان آزاد اطلاعات»، «سازمان‌های شیشه‌ای» و پیشرفت‌های تکنولوژیکی در عرصه‌های رایانه، اینترنت، وب، شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای هوشمند باید به کارکردهای «ارتباطی و رسانه‌ای» و «سرمایه‌ای» اطلاعات در سازمان تامین‌اجتماعی نیز توجه ویژه‌ای داشت. 

در کارکرد «ارتباطی و رسانه‎ای» اطلاعات سازمان تامین‌اجتماعی به رویکرد «سیستم‎های داده باز» و «سازمان تامین‌اجتماعی باز» می‌رسیم که بر اساس آن، باید اطلاعات عمومی و مفید برای مخاطبان و ذی‌نفعان به سهولت و سرعت در دسترس همگانی و عمومی قرار گیرد و زمینه‌ای فراهم شود تا افراد بتوانند بدون هیچ محدودیتی با استفاده از در دسترس‌ترین و نزدیک‌ترین وسیله ارتباطی (تلفن‌همراه و شبکه‌های اجتماعی، اینترنت، سایت و...) به اطلاعات عمومی موردنیاز خود از سازمان تامین‌اجتماعی دست یابند. بدیهی است این گشودگی اطلاعاتی باید در ارتباط با اطلاعات شخصی با رعایت اصول اخلاقی و قوانین و مقررات مربوط به حریم خصوصی افراد صورت گیرد. پرواضح است که بزرگی و اعتبار سازمان تامین‌اجتماعی به حدی است که فقط اعلام اینکه شرکتی یا اپلیکیشنی موردتایید یا طرف قرارداد سازمان تامین‌اجتماعی است، می‌تواند منجر به رانت‌ها و گردش مالی عظیمی شود. نتیجه آنکه متناسب با جنس اطلاعات سازمان تامین‌اجتماعی بایستی رویکردهای متفاوتی نسبت به آن‌ها اعمال و ملاحظات و مقتضیات مترتب بر آن‌ها را رعایت کرد: 

 

1-اطلاعات خصوصی و محرمانه: با توجه به لزوم رعایت اصول اخلاقی و قانونی مربوط به حریم خصوصی افراد، باید از انتشار عمومی اطلاعات خصوصی افراد  خودداری کرد و آن را از دسترسی افراد غیرمرتبط دور داشت. نظیر اطلاعات مربوط به بیماری‌ها و داروهای مصرفی یا اطلاعات مالی مربوط به کارفرمایان در عملیات بازرسی دفاتر قانونی، به‌ویژه اطلاعات مربوط به سوابق پرداخت حق‌بیمه افراد که نزد سازمان امانت است. 

 

2-اطلاعات عمومی: اطلاعاتی که دارای مختصات «داده باز» (Open data) بوده و باید با سهولت و سرعت و به‌صورت برخط (On-line) انتشار یافته و در اختیار همگان قرار گیرد. بخشی از این مختصات در قانون «انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات، مصوب سال 1388» اشاره شده است، بنابراین در حال حاضر با توجه به توسعه و تعمیم رویکرد «داده باز» و «حکمرانی مبتنی بر داده باز» که طیف وسیعی از اطلاعات را شامل می‌شود از جمله آن 

می‌توان به اطلاعات آماری، بودجه‌ای و مالی مربوط به فعالیت‌های سازمان‌ها، قیمت تمام‌شده خدمات و میزان پرداختی به مدیران و پرسنل اشاره کرد. به‌طور مثال، اگر آمارها و هزینه‌های بخش درمان سازمان تامین‌اجتماعی و قیمت تمام‌شده آن به‌طور صحیح، دقیق و کامل منتشر شود دیگر این اتفاق پیش نمی‌آید که وزیر بهداشت در فروردین سال‌جاری در صحن علنی مجلس شورای اسلامی اعلام کند که هزینه تولید درمان در سازمان تامین‌اجتماعی سه برابر هزینه آن در بخش دولتی است و قس‌علی‌هذا. 

 

3-اطلاعات سرمایه‌ای: اطلاعاتی که اشخاص حقیقی و حقوقی (شرکت‌ها، موسسات و اپلیکیشن‌های تجاری) به قصد انتفاع و سودآوری و توسعه سهم بازار از آنها استفاده می‌کنند و نوعی رانت و امتیاز و انحصار من غیرحق محسوب می‌شود و علی‌القاعده نباید از ید سازمان خارج شود و سود و بهره آن، نصیب افرادی خاص شود. 

اطلاعات و ارتباطات (تراکنش‎ها) سازمان تامین‌اجتماعی، هم «امانت» است و هم «سرمایه» به همین دلیل باید مورد صیانت قرار گیرد و از دست‌اندازی مصون بماند. چراکه خدشه در این امر می‌تواند «اعتماد» بین شرکای اجتماعی و سازمان تامین‌اجتماعی را به خطر بیندازد و از آنجا که سازمان تامین‌اجتماعی یک سازمان بزرگ‌مقیاس ملی بوده و دارای یک نام‌نمای (Brand) معتبر و موثق است در نوع مشارکت‌هایی که مبتنی بر اطلاعات و ارتباطات (تراکنش‌ها) میان سازمان و مخاطبان صورت می‌گیرد باید وسواس و دقت بسیار زیادی به‌کار برد که هم شأن و جایگاه سازمان حفظ و حراست شود و هم زمینه ایجاد رانت، امتیاز و انحصار من‌غیرحق برای بخش‌خصوصی ایجاد نشود.

اگر قرار است این ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه مبتنی بر اطلاعات و ارتباطات (تراکنش‎ها) سازمان تامین‌اجتماعی به بخش‌خصوصی واگذار شود؛ اولا، باید در قالب مزایده و مناقصه و با رعایت صرفه و صلاح سازمان و در یک فضای رقابتی انجام گیرد. ثانیا، شأن و جایگاه سازمان حفظ شود. ثالثا، سهم متناسبی از سود یا درآمد این فعالیت‌ها به سازمان تعلق گیرد. سازمان باز، شفاف و شیشه‌ای یکی از رویکردهای نوین است که مبتنی بر «داده باز» تعریف می‌شود و بر این اساس دیگر در یا پنجره‌‌‎ای خاص و محدود برای دسترسی به اطلاعات تعبیه نمی‌شود، بلکه آن دسته از اطلاعاتی که مربوط به حریم‌خصوصی افراد نیست یا به مسائل امنیتی مربوط نمی‌شود بدون هیچ محدودیت زمانی، مکانی، جغرافیایی و... در دسترس همگان قرار می‌گیرد و هیچ انحصار، امتیاز و رانتی برای دسترسی یا بهره‌برداری این نوع اطلاعات اعمال نمی‌شود. قانون «انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات» مصوب 1388 مجلس شورای اسلامی، «اطلاعات عمومی» را این‌گونه تعریف می‌کند: «مادە 2: اطلاعات غیرمشخصی نظیر ضوابط و آیین‌نامه‌ها، آمار و ارقام ملی و رسمی، اسناد و مکاتبات اداری که از مصادیق مستثنیات فصل چهارم این قانون نباشد». آنگاه در فصل چهارم این قانون مشخص می‌شود که این استثنائات شامل اسرار دولتی، حریم خصوصی افراد، اطلاعات و اسرار تجاری یا اطلاعات نافی و لطمه زننده به مواردی همچون امنیت و آسایش عمومی، کشف جرائم، ممیزی‌های قانونی دولتی و امثالهم می‌شود. بدین ترتیب، مشخص می‌شود بخش اعظم اطلاعاتی که در دولت وجود دارد حسب تدارک این قانون «اطلاعات عمومی» محسوب شده و دولت موظف به انتشار آن‌هاست. 

 

ویژگی‌های داده باز عبارت‌اند از:

کامل بودن: تمام داده‌های عمومی باید کامل در دسترس باشد. هر داده‌ای عمومی به‌شمار می‌آید، مگر اینکه مربوط به حریم خصوصی افراد، مسائل امنیتی و موارد استثنایی باشد. اصلی بودن: داده‌ها باید تا حد امکان به صورت مجزا در منبع داده ذخیره شوند. اگر نهادی ترجیح می‌دهد داده‌های خود را به مجموعه‌ای اطلاعات یا کدهای خاصی تبدیل کند باید متعهد شود که داده‌های خود را با کیفیت کامل و به صورت داده انبوه قابل دسترسی قرار دهد تا دیگران بتوانند از آن استفاده کنند و داده‌ها برای آیندگان محفوظ باشد.

به موقع بودن: داده‌ها باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن که به وجود آن‌ها نیاز است در دسترس قرار گیرند تا ارزشمند باشند.

در دسترس بودن: وسعت دسترسی داده‌ها باید بیشترین کاربران و گسترده‌ترین اهداف را دربرگیرد. الزم است داده‌ها روی بستر اینترنت منتشر شود تا با بزرگ‌ترین عرصه کاربران و استفاده‌های مختلف، مطابقت داشته باشد و باید با قابلیت ماشین‌خوانی سازه‌بندی شده باشند. 

ماشین‌خوان بودن: داده‌ها قاعدتا باید ظرفیت استفادە را داشته باشند و لازم است به درستی کدنویسی شوند. 

تبعیض‌آمیز نبودن: داده‌ها باید برای هرکسی قابل دسترس باشد و هیچ‌گونه نیازی به ثبت‌نام نداشته باشد .

 اختصاصی نبودن: داده‌ها باید در فرمتی موجود باشند که هیچ نهادی انحصار آن‌ها را در اختیار نداشته باشد. فرمت‌های اختصاصی، محدودیت‌های غیرضروری را برای کسی که از داده‌ها استفاده می‌کند تحمیل می‌کند.

جواز آزاد داشتن: هیچ‌یک از داده‌ها نباید موضوع قانون کپی‌رایت، قانون ثبت اختراع یا قوانین برند و اسرار تجاری باشند. از آنجا که اطلاعات دولتی ترکیبی از داده‌های عمومی و اطلاعات شخصی است، حسب محدودیت‌های قانونی دستگاه‌ها، این مسئله مهم است که دقیقا مشخص شود، آیا موارد موضوع قانون کپی‌رایت و هر داده غیر باز دیگری، در دسترس قرار دارد یا دسترسی به آن نیازمند مجوز است یا نه. در هر حال به‌ نظر می‌رسد وقت آن رسیده است که سازمان تامین‌اجتماعی با توجه به گستره جمعیتی، جغرافیایی، زمانی، مالی و اطلاعاتی فعالیت‌های خود و با عنایت به حجم بالای اطلاعات متبادله و تراکنش‌های متواتر و پربسامد خود با مخاطبان و ذی‌نفعان و شرکای اجتماعی خود، به سمت رویکردهای مبتنی بر «داده باز» حرکت کرده و از یک طرف با انتشار آزاد اطلاعات و  داده‌های باز سهولت و سرعت دسترسی به آن‌ها را بالا ببرد و از طرف دیگر از ایجاد انحصار، امتیاز و رانت در این زمینه جلوگیری کند و با ایجاد «شفافیت» راه را بر هر نوع حدس و گمان و شایعه‌ای ببندد. 

هزاره سوم، عصر اطلاعات شبکه‌ای و شکل‌گیری فضای مجازی بر بستر ابزارهای هوشمند، رسانه‌ها را ویترین سازمان‌ها کرده است. توسعه رسانه‌ها و ارتباطات در اشکال گوناگون که به سرعت در حال تغییر هستند فرایندهای ارتباطی و رسانه‌ای سازمان‌ها را دستخوش تغییر و تحول ساخته‌اند و این پدیده ایجاب می‌کند تا سازمان‌ها با شناخت علمی و روزآمد از این عرصه، در بهترین زمان و به بهترین نحو، از بهترین و مناسب‌ترین رسانه‌ها استفاده کنند و در این میان سازمان‌هایی موفق هستند که این الزامات عصری را به‌خوبی و به‌موقع درک کنند و در جهت بهره‌گیری از این رویکردهای نوین با رعایت صرفه و صلاح سازمان و ذی‌نفعان واقعی آن گام بر دارند . سازمان تامین‌اجتماعی نیز باید به سرعت در زمینه بومی‌سازی مفهوم «داده باز» اقدام کند و بنا بر ملاحظات و مقتضیات سازمانی، تفکیک و تمایز لازم بین اطلاعات و ارتباطات (تراکنش‌ها) سازمان و واحدهای سازمانی با مخاطبان، ذی‌نفعان و شرکای اجتماعی قائل و آن دسته از اطلاعات که مشمول داده باز می‌شوند را راسا منتشر و زمینه دسترسی همگانی و رایگان (بدون انحصار و امتیاز و رانت برای یک مجموعه یا اپلیکیشن خاص) را فراهم کند و آن دسته از اطلاعات و ارتباطاتی (تراکنش‌ها) را که کارکرد سرمایه‌ای داشته و ظرفیت استفاده تجاری و انتفاعی از آن‌ها وجود دارد را در مجموعه‌های متعلق به خود متمرکز کند و اگر می‌خواهد آن را برون‌سپاری کند، باید در یک فضای رقابتی و با رعایت صرفه و صلاح سازمان در این زمینه اقدام شود. 

 

*این متن تلخیصی از یادداشت عضو و نایب رئیس هیئت‌مدیره سازمان تامین‌اجتماعی ‌است که در سایت تامین‌24 هم منتشر شده‌است.