در سیویکمین گردهمایی نشر و کتاب چه میگذرد؟
مهمانی اهل کتاب
اردیبهشت، ماهِ کتاب است، ماه برپایی نمایشگاه کتاب، نمایشگاهی که نه تنها میعادگاه عاشقان کتاب بهشمار میرود، بلکه هزاران هزار نفر از اقشار مختلف جامعه را نیز به سوی خود جذب میکند. مثلا در تعطیلات آخر هفتهای که گذشت، خانوادهها با بساط پیکنیک به مصلای تهران آمده بودند. هم فال بود هم تماشا؛ هم چرخی در میان غرفهها میزدند و هم ناهارشان را در فضای سبز مصلی که جای سوزن انداختن نبود، میل کردند. در واقع، روزهای نخست نمایشگاه کتاب امسال که مصادف شده بود با تعطیلات آخر هفته، شلوغترین در نوع خود بود، تا جایی که مسئولان نمایشگاه را ذوقزده کرده است تا پیشبینی کنند نمایشگاه امسال در تعداد بازدیدکننده رکورددار است. البته استقبال غیرمنتظره مردم، ناشران و مسئولان اجرایی نمایشگاه کتاب را که مشغول آمادهسازیهای نهایی و غرفهآرایی بودند را نیز غافلگیر کرد. این شاید درسی باشد برای آنها تا مطابق معمول کار را به دقیقه نود نکشانند.
کمیل انتظاری
شهرک کتاب یا مصلی، مسئله این است
برپایی نمایشگاه کتاب پس از دو دوره متوالی در شهر آفتاب، دوباره به نقطه قبلی یعنی مصلای امامخمینی(ره) بازگشته است. اگر از مسئولان شهرداری، مثلا از مجتبی یزدانی، معاون خدمات شهری شهرداری تهران، بپرسید که چرا نمایشگاه به مصلی برگشته است، میگوید: «ما مصر بودیم که این نمایشگاه همچون دو دوره گذشته در شهر آفتاب برگزار شود، اما جابهجایی این نمایشگاه بنا به درخواست وزارت ارشاد بود. در واقع، تعداد زیادی از ناشران از وزارت ارشاد درخواست کرده بودند، نمایشگاه کتاب در این دوره در محل مصلای تهران برگزار شود.» البته بازگشت به مصلی، مخالفانی هم داشت و دارد. مثلا رضا امیرخانی، نویسنده و عضو شورای سیاستگذاری نمایشگاه بینالمللی کتاب در یادداشتی مخالفتش را با این جابهجایی به گفته او موقت، علنی کرد و توضیح داد که چرا مصلی نباید میزبان نمایشگاه کتاب باشد. به باور او، بازگشت به مصلی یعنی جاهلیت پس از بعثت. «گمان میکنم در جلسه مورخ هفتم بهمن۹۴، همین شورای سیاستگذاری و تقریبا با قریب به اتفاق همین ترکیب، رای دادند به خروج از مصلی و رفتن به شهرآفتاب.» اما وقتی از مردم میپرسی مصلی برای برگزاری نمایشگاه بهتر است یا شهر آفتاب، میگویند: «تنها مزیتی که مصلی نسبت به شهرآفتاب دارد، دسترسی آسان است؛ شهر آفتاب فقط دور بود و به جز این موضوع، فضای مناسبی برای نمایشگاه داشت و پارکینگ و فضای باز بیشتری نسبت به مصلی داشت.» امسال و در پی تصمیم مسئولان معاونت حملونقل و ترافیک شهرداری تهران و با چراغسبز پلیس راهور، هیچکدام از پارکینگهای مجموعه مصلای امامخمینی(ره) برای استفاده بازدیدکنندگان اختصاص پیدا نکرده و این فضاها در اختیار شرکت واحد اتوبوسرانی، سازمان تاکسیرانی و عوامل اجرایی و ستادی نمایشگاه کتاب قرارگرفته است. بنابراین اگر قصد بازدید از نمایشگاه را دارید از رفتن به مصلی با خودرو شخصی خود صرفنظر کنید، چون جای پارک به سختی گیر میآید.
آب، ما را خواهد برد
سال گذشته باران، نمایشگاه کتاب را بهشدت تحتتأثیر قرار داد و چادرهای موقتی که میزبان بخشهای مختلف آن بودند خسارات زیادی دیدند. آب وارد سالنهای نمایشگاه شده بود و ناشران و غرفهداران را برای نجات کتابهایشان به تکاپو انداخته بود. آن تجربه سبب شده تا مسئولان نمایشگاه حواسشان به بارشهای اخیر باشد؛ بارشهایی که به گفته مدیر کمیته اجرایی نمایشگاه، نقاط آسیبپذیر مصلی را از حیث نفوذ آب نمایان کرد و موجب شد برای برطرفکردن آنها اقدام شود.
شرایط نابرابر
امسال هم مانند چند سال اخیر چند ناشر صاحبنام در نمایشگاه کتاب حضور ندارند. برای مثال، انتشارات علمی و فرهنگی در بخش کودک حضور نخواهد داشت. عباس عموری، قائم مقام این انتشارات در تشریح این تصمیم عنوان میکند: «مسئولان برگزاری نمایشگاه کتاب تهران تفاوتی بین خصوصیسازی و شخصیسازی قائل نمیشوند و به اسم دولتیبودن همیشه در نمایشگاه بدترین جا را به ما میدهند و بدترین شرایط را مهیا میکنند و انتظار دارند ما نیز هر سال در نمایشگاه شرکت کنیم.» به گفته او، انتشارات علمی و فرهنگی یک ناشر خصوصی است و امسال تصمیم گرفت از حقش نگذرد و هزینههایی که برای شرکت در نمایشگاه کتاب صرف میشود را به جیب مردم و مخاطب بریزد و به مخاطبانش در فروشگاههای خود تخفیف بیشتری بدهد. البته آنطور که عموری میگوید، انتشارات علمی و فرهنگی نمایشگاه کتاب تهران را تحریم نکرده و در بخش بزرگسال این نمایشگاه حضور دارد.
کتابفروشی محله خود را زنده نگه داریم
یکی دیگر از ناشرانی که از حضور در نمایشگاه کتاب صرفنظر کرده، نشر قطره است. این موسسه انتشاراتی پیش از برگزاری نمایشگاه در پایگاه اطلاعرسانی خود، در بیان هدف از این اقدام، نوشته است: «نشر قطره در سال ۱۳۹۷ برای حمایت از کتابفروشیها در نمایشگاه بینالمللی و نمایشگاههای استانی شرکت نمیکند و نخواهد کرد.» در اطلاعیه این ناشر که با عنوان «کتابفروشی محله خود را زنده نگه داریم» منتشر شده، همچنین به مخاطبان و علاقهمندان به کتاب توصیه شده که برای خرید کتاب به کتابفروشی محله خود مراجعه کنند.
پیشنهاد قابلتوجه
عباس جهانگیریان، نویسنده ادبیات کودک و نوجوان پیشنهاد میدهد برای کاهش بار ترافیکی حاصل از نمایشگاه کتاب، ناشران کمکآموزشی از این نمایشگاه جدا شوند. «پیشنهاد میکنم چند روز نمایشگاه را عمومی برگزار کنند و چند روز هم نمایشگاه درسی و دانشگاهی، یعنی این دو جدا شوند. کسانی که سراغ کتابهای درسی و دانشگاهی میروند به غرفههای عمومی سر نمیزنند و فقط ترافیک ایجاد میکنند.» از طرف دیگر، به باور او، ناشران کمکآموزشی هر سال جا میگیرند و چون فضای صوتی نمایشگاه در اختیار کمکآموزشیهاست به دلیل دادن هزینه بیشتر، این فضا روی نمایشگاه سایه میاندازد و فضای آنجا را سنگین و نمایشگاه را از فضای فرهنگی به فضای تجاری و غیرحرفهای تبدیل میکند که این موضوع باعث رنجش نویسندگان و مولفانی میشود که انتظار ورود به فضای فرهنگی دارند.
یارانه الکترونیکی کتاب
یادش بخیر زمانی در همین خیابان انقلاب افرادی بودند که کارشان خریدوفروش بن کتاب بود. هر چقدر بن داشتی 15، 20 درصدی کم میکردند و پولش را میدادند. آنوقتها دستوبال ارشاد بازتر بود و بیشتر از اینها بذل و بخشش میکرد. به هر حال گذشت و ارشاد با سروساماندادن به بنهای کتاب و ارائه آن به صورت الکترونیکی، عزیزان بُنخر را ناامید کرد تا روانه خریدوفروش ارز و دلالی شوند.
به هر ترتیب، معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی همچنان در راستای سیاستهای ترویج کتاب و کتابخوانی و حمایت از نشر کشور، هر ساله در ایام برپایی نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، کارت ویژه خرید یارانهای کتاب را در اختیار برخی از اقشار از جمله دانشجویان قرار میدهد. البته امسال افزون بر کارتهای الکترونیکی بانکی، دو شیوه دیگر برای استفاده از یارانه کتاب معرفی شده است. کسانی که کارت هوشمند ملی دارند، میتوانند از همین کارت استفاده کنند، همچنین به شکل nfc (کارت مجازی) نیز میتوان از این یارانه در نمایشگاه استفاده کرد. البته به گفته شهرامنیا، قائم مقام نمایشگاه کتاب تهران، بنهای خرید کتاب فقط در مدت برگزاری نمایشگاه اعتبار دارند و از طریق دستگاههای کارتخوان داخل غرفه ناشران قابل استفاده هستند. سی و یکمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران از ۱۲ اردیبهشت برپاست و تا ۲۲ اردیبهشت در مصلای امامخمینی(ره) ادامه دارد.