یکی از دغدغه‌های روزنامه‌نگاران مسائل صنفی و معیشت آن‌هاست. در مورد مسائل صنفی روزنامه‌نگاران چند نکته قابل‌طرح است. اولین اتفاقی که به اعتقاد من باید بیفتد این است که یک تشکل فراگیر صنفی شکل بگیرد که امور مختلف جامعه روزنامه‌نگاران ازجمله مسائل مربوط به معیشت آن‌ها را پیگیری کند. واقعیت این است که روزنامه‌نگاران هیچ حامی و پشتیبان مشخصی ندارند، به این معنا که از حقوق و منافع آن‌ها دفاع کند و پیگیری‌های لازم را به عمل آورد. تشکل‌های صنفی یکی از پایه‌های اصلی روزنامه‌نگاری حرفه‌ای هستند. یعنی اگر 4 پایه اصلی برای روزنامه‌نگاری از قبیل استقلال حرفه‌ای و اقتصادی، آموزش‌های تخصصی، تشکل‌های صنفی و حرفه‌ای، و میثاق اخلاق حرفه‌ای در نظر بگیریم، به‌طور قطع تشکل‌های صنفی جزو مهم‌ترین و ضروری‌ترین پایه‌های این حرفه محسوب می‌شوند. چراکه تشکل‌های صنفی می‌توانند مواردی از قبیل استقلال حرفه‌ای، امنیت شغلی، تامین معیشت و همچنین میثاق اخلاق حرفه‌ای را پیگیری کنند و به ثمر برسانند. بنابراین به نظر می‌رسد جای نوعی تشکل صنفی و فراگیر خالی است که به نمایندگی از اکثریت جامعه روزنامه‌نگاران مسائل و مشکلات این قشر زحمت‌کش را پیگیری و حل کند. چنین تشکلی می‌تواند به‌خصوص در بحث میثاق اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری در عصر و زمانه‌ای که شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های مجازی به‌شدت گسترش یافته، کارگشا باشد. اگر به یک نظام جامع حقوقی برای رسانه‌ها توجه و آن را پیگیری و طراحی کنیم و یا اگر انجمن صنفی وجود داشته باشد، این انجمن می‌تواند کمیته‌های مختلفی از قبیل کمیته اخلاق، حقوق و... داشته باشد که هرکدام وظیفه حمایت از حقوق، امنیت شغلی و مسائل معیشتی روزنامه‌نگاران را پیگیری کند. کمیته اخلاق هم می‌تواند پیش‌نویس‌های چندگانه‌ای که از نظام‌نامه‌های اخلاقی وجود دارد را بررسی و نظام‌نامه‌ای مدون و یکپارچه را طراحی و اجرا کند و روزنامه‌نگاران نیز با امضای این میثاق خود را متعهد به اجرای اصول آن کنند. اگر هم تخطی صورت بگیرد، کمیته‌ای در همان انجمن صنفی می‌تواند به تخلفات اخلاقی، صنفی و حرفه‌ای روزنامه‌نگاران رسیدگی کند. علاوه بر این‌ها باید کمیته‌ای وجود داشته باشد که حقوق و آزادی‌های موردنیاز روزنامه‌نگاران را پیگیری و پاسداری کند.

نکته دیگر این است که میان نسل باتجربه و اساتید حوزه روزنامه‌نگاری و نسل‌های جدید، گسستی رخ ‌داده که خود منبعث از تحولات و دگرگونی‌های تکنولوژیک است و از سویی نیز با توجه به انبوه داده‌های غیرمعتبر و سهل‌الوصول رایج بر بستر اینترنت، ضرورت ارائه آموزش‌هایی در خصوص اصول حرفه‌ای روزنامه‌نگاری و از همه مهم‌تر انتقال تجربیات در این حوزه ضروری است. در این حوزه چالشی بزرگ وجود دارد. تا زمانی که نظام آموزشی کشور ما از نظام حرفه‌ای جدا باشد، این فاصله کماکان حفظ خواهد شد. ما به نوعی همکاری و همگرایی میان سازمان‌های حرفه‌ای و تخصصی روزنامه‌نگاری اعم از مطبوعات، خبرگزاری‌ها، رادیو و تلویزیون و... با مراکز دانشگاهی آموزش‌دهنده روزنامه‌نگاری نیاز داریم. این سازمان‌ها همچنان که خواهان این هستند که از محصول دانشگاه یعنی دانشجویان روزنامه‌نگاری استفاده کنند باید در تربیت نیروی متخصص نیز مشارکت داشته باشند. به این ترتیب که محیط‌های کارآموزی، تجربی و بالینی روزنامه‌نگاری را در اختیار دانشگاه بگذارند تا دانشجویان در حین تحصیل، دوره کارآموزی قابل‌توجهی را، فراتر از دو واحد گنجانده شده در برنامه‌های درسی، بگذرانند. به نظر من باید میان حوزه‌های دانشگاهی و تحریریه‌ها ارتباط وجود داشته باشد و این ارتباط باید حداقل بیش از دو ترم باشد. در بسیاری از دانشکده‌های روزنامه‌نگاری در دنیا این روال پی گرفته می‌شود و ما نیز از قدیم این پیشنهاد را مطرح کرده‌ایم که دانشجویان اوقات بیشتری را در محیط تحریریه‌ها به سر ببرند و عمده نیاز آموزشی خود را مانند دانشجویان رشته پزشکی از محیط‌های عملی فرا بگیرند. به باور من در این حوزه مقاومت‌هایی صورت می‌گیرد و در این میان محیط‌های حرفه‌ای با سردی با چنین مسئله مهمی برخورد می‌کنند. این عدم پذیرش حتی در مورد گذراندن همان دو واحد مرسوم کارآموزی دانشجویان در مطبوعات و خبرگزاری‌ها نیز وجود دارد و اغلب دانشجویان با مشکلاتی در این زمینه مواجه می‌شوند. بنابراین باید میثاق و قراردادی میان این دو حوزه وجود داشته باشد و در این میان نیز یک تشکل صنفی میدان‌دار باشد. برای مثال انجمن روابط عمومی برای گذراندن دوره کارآموزی دانشجویان روابط عمومی جایابی می‌کند، اما در حوزه روزنامه‌نگاری چنین امکان و ظرفیتی وجود ندارد و اگر هم اتفاقی می‌افتد بیشتر به علت مراجعات مکرر دانشجو و یا سفارش‌های شخصی اساتید این حوزه است که دانشجویان موفق می‌شوند دوران کارآموزی خود را بگذرانند. آن ‌هم پس از تحمل سختی‌ها و سرزنش‌های بسیار و تن دادن به محیط‌های دست‌چندم و به تعداد ساعات محدود. امیدواریم شاهد همکاری و همگرایی بیشتر این حوزه‌ها برای تعالی و رشد حرفه روزنامه‌نگاری و قدرشناسی از تلاش‌های روزنامه‌نگاران ایران باشیم.

استاد ارتباطات و روزنامه‌نگاری