جنگ و رویای سیلیکونولی عربی
حمیدرضا علینیا روزنامه نگار
جاهطلبی کشورهای حاشیه خلیج فارس برای تبدیل شدن به قطب جهانی هوش مصنوعی، اکنون در بوته آزمون قرار گرفته است. تداوم درگیریها در خاورمیانه، پرسشهایی جدی درباره امنیت انرژی، تابآوری زیرساختها و اعتماد سرمایهگذاران به آینده این منطقه ایجاد کرده است. پیش از آغاز جنگ در فوریه، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و قطر برای قرار گرفتن در کانون رونق جهانی هوش مصنوعی با یکدیگر رقابت میکردند. این کشورها با بهرهگیری از انرژی فراوان و کمهزینه و نیز موقعیت جغرافیایی راهبردی خود، تلاش داشتند شرکتهای ابرمقیاس (Hyperscalers) را به احداث شبکههای عظیم مراکز داده در منطقه ترغیب کنند. ابرمقیاسها شرکتهایی مانند آمازون، مایکروسافت، گوگل و علیبابا هستند که با ایجاد دهها مرکز داده بزرگ در سراسر جهان، خدمات رایانش ابری و هوش مصنوعی را در مقیاس گسترده ارائه میکنند.
با وجود رقابت گسترده برای جذب سرمایهگذاری در مراکز داده، دو مرکز داده آمازون در امارات در ماههای ابتدایی جنگ هدف حمله قرار گرفتند. نزدیک به سه ماه بعد نیز قیمت نفت همچنان در محدوده ۱۰۰ دلار در هر بشکه باقی ماند و تنگه هرمز، با وجود آرامش نسبی و انتشار اخبار مربوط به توافقها، هنوز به وضعیت عادی پیشین بازنگشته است. اگرچه سرمایهگذاران و فعالان حوزه زیرساخت هوش مصنوعی در گفتوگو با سیانبیسی نسبت به آینده این منطقه خوشبین هستند، اما تحلیلگران هشدار میدهند که افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی میتواند بر پروژههای مرتبط با هوش مصنوعی اثر بگذارد. برخی تصمیمات سرمایهگذاری در پروژههای مراکز داده متوقف شده و برخی دیگر نیز به دلیل تداوم نااطمینانیها با تأخیر مواجه شدهاند. «تریشا ری»، مدیر همکار و عضو مقیم مرکز فناوری ژئوپلیتیک شورای آتلانتیک به سیانبیسی میگوید: «درگیری جاری در خاورمیانه، زیرساختهای هوش مصنوعی را به معنای واقعی کلمه در خط مقدم قرار داده است؛ موضوعی که حتی یک یا دو سال پیش خارج از تصور به نظر میرسید.» او افزود که این جنگ یک «نقطه عطف» ایجاد کرده است؛ زیرا مدیریت ریسک تا پیش از این عمدتاً بر تهدیدهای سایبری و اختلالات دیجیتال متمرکز بود، نه بر تهدیدهای فیزیکی؛ وضعیتی که با حملات پهپادی دگرگون شد.
شرطبندی روی هوش مصنوعی
در سالهای پیش از جنگ، کشورهای حاشیه خلیج فارس فناوریهای پیشرفته را به یکی از ارکان اصلی برنامههای تنوعبخشی اقتصادی خود تبدیل کردند. از صندوقهای سرمایهگذاری دولتی گرفته تا راهبردهای ملی هوش مصنوعی، محور مشترک این برنامهها بهرهگیری از مزیت انرژی بود. دسترسی به منابع فراوان هیدروکربنی، ظرفیت تولید گسترده و برق نسبتاً ارزان، خلیج فارس را به مقصدی جذاب برای مراکز داده پرمصرف تبدیل کرده است؛ مراکزی که ستون فقرات هوش مصنوعی و رایانش ابری به شمار میروند. امارات از طریق پلتفرم سرمایهگذاری هوش مصنوعی «امجیایکس» (MGX) و شرکت «جی۴۲» (G42) سرمایهگذاریهای گستردهای انجام داده است. هر دو مجموعه با حمایت شرکت سرمایهگذاری «مبادله» ابوظبی، با دارایی حدود ۳۸۵ میلیارد دلار، فعالیت میکنند. عربستان سعودی نیز در چارچوب برنامه «چشمانداز ۲۰۳۰» قصد دارد دهها میلیارد دلار در زیرساختهای هوش مصنوعی و داده سرمایهگذاری کند. این برنامه از طریق شرکت «هیومن» (HUMAIN) و با پشتیبانی صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان (PIF) که نزدیک به یک تریلیون دلار دارایی دارد، دنبال میشود.
قطر نیز حضور فعالی در این حوزه داشته و شرکت ملی «کیو ایآی» (QAI) را با مشارکت سازمان سرمایهگذاری قطر و شرکت بروکفیلد راهاندازی کرده است. در همین چارچوب، شرکتهایی همچون سیسکو، اوراکل، خدمات وب آمازون (AWS)، مایکروسافت و گوگل نیز سرمایهگذاریهای خود را در پروژهها و مراکز داده منطقه، با همکاری شرکای محلی، گسترش دادهاند. با این حال، تحولات اخیر بسیاری از فعالان این صنعت را به بازنگری در ارزیابی ریسک واداشته است. «گری وویتاشک»، مدیرعامل گروه «پیور دیتا سنتر» (Pure Data Centre)، در آوریل به سیانبیسی گفت که این شرکت به طور موقت تصمیمات سرمایهگذاری جدید در خاورمیانه را متوقف کرده، هرچند برنامهریزی و گفتوگو درباره پروژههای آینده همچنان ادامه دارد. «مارک ریچاردز»، شریک شرکت حقوقی «بیسیالپی» (BCLP)، نیز اعلام کرد که تصمیمات سرمایهگذاری اکنون زمان بیشتری میبرد؛ زیرا ریسکهایی که پیشتر در مدلهای سرمایهگذاری لحاظ نمیشدند، اکنون به بخشی از فرایند قیمتگذاری و ارزیابی پروژهها تبدیل شدهاند.
شوک به بازار انرژی
بازارهای خلیج فارس، بهویژه امارات، سالها از مزیت برق صنعتی ارزان برخوردار بودهاند. در حالی که قیمت برق در بخشهایی از اروپا به ۰.۲۵ تا ۰.۴۰ دلار یا بیشتر در هر کیلووات ساعت میرسد، این رقم در کشورهای خلیج فارس حدود ۰.۱۱ دلار است. اما از زمان آغاز جنگ در 9 اسفند، بازارهای جهانی انرژی با نوسانهای شدید مواجه شدهاند. بسته شدن تنگه هرمز، به گفته آژانس بینالمللی انرژی، به یکی از بزرگترین اختلالهای عرضه نفت در تاریخ تبدیل شد. قیمت نفت برنت نیز بیش از ۵۵ درصد افزایش یافت و از حدود ۷۲ دلار در هر بشکه به نزدیک ۱۲۰ دلار در اوج خود رسید. حتی در کشورهای برخوردار از منابع انرژی فراوان نیز دیگر نمیتوان انرژی ارزان را تضمینشده دانست. در امارات، قیمت گاز در آوریل پس از هفتهها افزایش بهای نفت، برای مصرفکنندگان حدود ۳۰ درصد افزایش یافت. برای کشورهای خلیج فارس، پیامدهای این تحولات بیش از آنکه مقطعی باشد، ماهیتی ساختاری دارد. بازارهای فشردهتر انرژی و نوسانهای شدیدتر، دولتها را ناگزیر میکند بخشی از هزینهها را به مصرفکنندگان بزرگ صنعتی، از جمله مراکز داده، منتقل کنند.
داراییهای راهبردی
همانگونه که تأسیسات انرژی در منطقه اهمیت راهبردی دارند، مراکز داده نیز به داراییهایی حساس و حیاتی تبدیل شدهاند. حملات به مراکز داده آمازون در امارات و بحرین در ماههای ابتدایی جنگ، آسیبپذیری این زیرساختها را آشکار کرد. تریشا ری معتقد است مراکز داده باید از نظر فیزیکی مقاومتر شوند و حتی در برخی موارد در زیر زمین احداث شوند. او همچنین بر ضرورت تنوعبخشی جغرافیایی تأکید دارد و میگوید زیرساختهای موردنیاز امارات برای تحقق اهداف جهانی خود لزوماً نباید همگی در داخل این کشور مستقر باشند. آمازون در پاسخ به پرسش سیانبیسی درباره احتمال توقف سرمایهگذاریهایش در منطقه، به اظهارات «مت گارمن»، مدیرعامل این شرکت، اشاره کرد که در اوایل آوریل گفته بود: «اشتیاق ما برای سرمایهگذاری بلندمدت در این منطقه همچنان به قوت گذشته باقی است.» گوگل و مایکروسافت از اظهارنظر خودداری کردند و سیسکو و اوراکل نیز پاسخی به درخواست رسانهها ندادند.
چشمانداز پس از بحران
بازیگران اصلی صنعت هوش مصنوعی در منطقه تأکید دارند که جنگ، برنامههای بلندپروازانه آنها را متوقف نخواهد کرد. سخنگوی G42 به سیانبیسی گفت جهتگیری شرکت تغییری نکرده و حتی اعتقاد آن به آینده هوش مصنوعی عمیقتر شده است. در بیانیه این شرکت آمده است: «هوش مصنوعی برای اقتصادها و جوامع به همان اندازه برق حیاتی خواهد شد. زیرساختهایی با چنین اهمیتی باید بتوانند دورههای دشوار را بدون از دست دادن کارایی خود پشت سر بگذارند.» «طارق امین»، مدیرعامل هیومن عربستان نیز گفت که هدف این کشور صرفاً ساخت مراکز داده نیست، بلکه ایجاد یک اکوسیستم کامل هوش مصنوعی شامل زیرساخت حیاتی، توان محاسباتی، مدلها، پلتفرمها و کاربردهای هوش مصنوعی است. او تأکید کرد که وسعت جغرافیایی عربستان، منابع گسترده انرژی، کریدورهای ارتباطی جهانی و توان ایجاد زیرساختهای تابآور، مزیتهای راهبردی این کشور به شمار میروند. با این حال، همه تحلیلگران چنین خوشبین نیستند. «آلوک مهتا» از مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی (CSIS) معتقد است جنگ، «توهم ثبات بلندمدت در خلیج فارس» را از میان برده و محاسبات سرمایهگذاران را تغییر داده است. به گفته او، مراکز داده آینده احتمالاً با هزینههای بالاتر، نرخهای بیمه بیشتر، الزامات امنیتی سختگیرانهتر و تأخیرهای طولانیتر در بهرهبرداری مواجه خواهند شد.
با وجود رقابت گسترده برای جذب سرمایهگذاری در مراکز داده، دو مرکز داده آمازون در امارات در ماههای ابتدایی جنگ هدف حمله قرار گرفتند. نزدیک به سه ماه بعد نیز قیمت نفت همچنان در محدوده ۱۰۰ دلار در هر بشکه باقی ماند و تنگه هرمز، با وجود آرامش نسبی و انتشار اخبار مربوط به توافقها، هنوز به وضعیت عادی پیشین بازنگشته است. اگرچه سرمایهگذاران و فعالان حوزه زیرساخت هوش مصنوعی در گفتوگو با سیانبیسی نسبت به آینده این منطقه خوشبین هستند، اما تحلیلگران هشدار میدهند که افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی میتواند بر پروژههای مرتبط با هوش مصنوعی اثر بگذارد. برخی تصمیمات سرمایهگذاری در پروژههای مراکز داده متوقف شده و برخی دیگر نیز به دلیل تداوم نااطمینانیها با تأخیر مواجه شدهاند. «تریشا ری»، مدیر همکار و عضو مقیم مرکز فناوری ژئوپلیتیک شورای آتلانتیک به سیانبیسی میگوید: «درگیری جاری در خاورمیانه، زیرساختهای هوش مصنوعی را به معنای واقعی کلمه در خط مقدم قرار داده است؛ موضوعی که حتی یک یا دو سال پیش خارج از تصور به نظر میرسید.» او افزود که این جنگ یک «نقطه عطف» ایجاد کرده است؛ زیرا مدیریت ریسک تا پیش از این عمدتاً بر تهدیدهای سایبری و اختلالات دیجیتال متمرکز بود، نه بر تهدیدهای فیزیکی؛ وضعیتی که با حملات پهپادی دگرگون شد.
شرطبندی روی هوش مصنوعی
در سالهای پیش از جنگ، کشورهای حاشیه خلیج فارس فناوریهای پیشرفته را به یکی از ارکان اصلی برنامههای تنوعبخشی اقتصادی خود تبدیل کردند. از صندوقهای سرمایهگذاری دولتی گرفته تا راهبردهای ملی هوش مصنوعی، محور مشترک این برنامهها بهرهگیری از مزیت انرژی بود. دسترسی به منابع فراوان هیدروکربنی، ظرفیت تولید گسترده و برق نسبتاً ارزان، خلیج فارس را به مقصدی جذاب برای مراکز داده پرمصرف تبدیل کرده است؛ مراکزی که ستون فقرات هوش مصنوعی و رایانش ابری به شمار میروند. امارات از طریق پلتفرم سرمایهگذاری هوش مصنوعی «امجیایکس» (MGX) و شرکت «جی۴۲» (G42) سرمایهگذاریهای گستردهای انجام داده است. هر دو مجموعه با حمایت شرکت سرمایهگذاری «مبادله» ابوظبی، با دارایی حدود ۳۸۵ میلیارد دلار، فعالیت میکنند. عربستان سعودی نیز در چارچوب برنامه «چشمانداز ۲۰۳۰» قصد دارد دهها میلیارد دلار در زیرساختهای هوش مصنوعی و داده سرمایهگذاری کند. این برنامه از طریق شرکت «هیومن» (HUMAIN) و با پشتیبانی صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان (PIF) که نزدیک به یک تریلیون دلار دارایی دارد، دنبال میشود.
قطر نیز حضور فعالی در این حوزه داشته و شرکت ملی «کیو ایآی» (QAI) را با مشارکت سازمان سرمایهگذاری قطر و شرکت بروکفیلد راهاندازی کرده است. در همین چارچوب، شرکتهایی همچون سیسکو، اوراکل، خدمات وب آمازون (AWS)، مایکروسافت و گوگل نیز سرمایهگذاریهای خود را در پروژهها و مراکز داده منطقه، با همکاری شرکای محلی، گسترش دادهاند. با این حال، تحولات اخیر بسیاری از فعالان این صنعت را به بازنگری در ارزیابی ریسک واداشته است. «گری وویتاشک»، مدیرعامل گروه «پیور دیتا سنتر» (Pure Data Centre)، در آوریل به سیانبیسی گفت که این شرکت به طور موقت تصمیمات سرمایهگذاری جدید در خاورمیانه را متوقف کرده، هرچند برنامهریزی و گفتوگو درباره پروژههای آینده همچنان ادامه دارد. «مارک ریچاردز»، شریک شرکت حقوقی «بیسیالپی» (BCLP)، نیز اعلام کرد که تصمیمات سرمایهگذاری اکنون زمان بیشتری میبرد؛ زیرا ریسکهایی که پیشتر در مدلهای سرمایهگذاری لحاظ نمیشدند، اکنون به بخشی از فرایند قیمتگذاری و ارزیابی پروژهها تبدیل شدهاند.
شوک به بازار انرژی
بازارهای خلیج فارس، بهویژه امارات، سالها از مزیت برق صنعتی ارزان برخوردار بودهاند. در حالی که قیمت برق در بخشهایی از اروپا به ۰.۲۵ تا ۰.۴۰ دلار یا بیشتر در هر کیلووات ساعت میرسد، این رقم در کشورهای خلیج فارس حدود ۰.۱۱ دلار است. اما از زمان آغاز جنگ در 9 اسفند، بازارهای جهانی انرژی با نوسانهای شدید مواجه شدهاند. بسته شدن تنگه هرمز، به گفته آژانس بینالمللی انرژی، به یکی از بزرگترین اختلالهای عرضه نفت در تاریخ تبدیل شد. قیمت نفت برنت نیز بیش از ۵۵ درصد افزایش یافت و از حدود ۷۲ دلار در هر بشکه به نزدیک ۱۲۰ دلار در اوج خود رسید. حتی در کشورهای برخوردار از منابع انرژی فراوان نیز دیگر نمیتوان انرژی ارزان را تضمینشده دانست. در امارات، قیمت گاز در آوریل پس از هفتهها افزایش بهای نفت، برای مصرفکنندگان حدود ۳۰ درصد افزایش یافت. برای کشورهای خلیج فارس، پیامدهای این تحولات بیش از آنکه مقطعی باشد، ماهیتی ساختاری دارد. بازارهای فشردهتر انرژی و نوسانهای شدیدتر، دولتها را ناگزیر میکند بخشی از هزینهها را به مصرفکنندگان بزرگ صنعتی، از جمله مراکز داده، منتقل کنند.
داراییهای راهبردی
همانگونه که تأسیسات انرژی در منطقه اهمیت راهبردی دارند، مراکز داده نیز به داراییهایی حساس و حیاتی تبدیل شدهاند. حملات به مراکز داده آمازون در امارات و بحرین در ماههای ابتدایی جنگ، آسیبپذیری این زیرساختها را آشکار کرد. تریشا ری معتقد است مراکز داده باید از نظر فیزیکی مقاومتر شوند و حتی در برخی موارد در زیر زمین احداث شوند. او همچنین بر ضرورت تنوعبخشی جغرافیایی تأکید دارد و میگوید زیرساختهای موردنیاز امارات برای تحقق اهداف جهانی خود لزوماً نباید همگی در داخل این کشور مستقر باشند. آمازون در پاسخ به پرسش سیانبیسی درباره احتمال توقف سرمایهگذاریهایش در منطقه، به اظهارات «مت گارمن»، مدیرعامل این شرکت، اشاره کرد که در اوایل آوریل گفته بود: «اشتیاق ما برای سرمایهگذاری بلندمدت در این منطقه همچنان به قوت گذشته باقی است.» گوگل و مایکروسافت از اظهارنظر خودداری کردند و سیسکو و اوراکل نیز پاسخی به درخواست رسانهها ندادند.
چشمانداز پس از بحران
بازیگران اصلی صنعت هوش مصنوعی در منطقه تأکید دارند که جنگ، برنامههای بلندپروازانه آنها را متوقف نخواهد کرد. سخنگوی G42 به سیانبیسی گفت جهتگیری شرکت تغییری نکرده و حتی اعتقاد آن به آینده هوش مصنوعی عمیقتر شده است. در بیانیه این شرکت آمده است: «هوش مصنوعی برای اقتصادها و جوامع به همان اندازه برق حیاتی خواهد شد. زیرساختهایی با چنین اهمیتی باید بتوانند دورههای دشوار را بدون از دست دادن کارایی خود پشت سر بگذارند.» «طارق امین»، مدیرعامل هیومن عربستان نیز گفت که هدف این کشور صرفاً ساخت مراکز داده نیست، بلکه ایجاد یک اکوسیستم کامل هوش مصنوعی شامل زیرساخت حیاتی، توان محاسباتی، مدلها، پلتفرمها و کاربردهای هوش مصنوعی است. او تأکید کرد که وسعت جغرافیایی عربستان، منابع گسترده انرژی، کریدورهای ارتباطی جهانی و توان ایجاد زیرساختهای تابآور، مزیتهای راهبردی این کشور به شمار میروند. با این حال، همه تحلیلگران چنین خوشبین نیستند. «آلوک مهتا» از مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی (CSIS) معتقد است جنگ، «توهم ثبات بلندمدت در خلیج فارس» را از میان برده و محاسبات سرمایهگذاران را تغییر داده است. به گفته او، مراکز داده آینده احتمالاً با هزینههای بالاتر، نرخهای بیمه بیشتر، الزامات امنیتی سختگیرانهتر و تأخیرهای طولانیتر در بهرهبرداری مواجه خواهند شد.