استرس شغلی؛ بحران پنهان سلامت کارگران
نجمه مدنی قمی روزنامه نگار
گزارش تازه سازمان بینالمللی کار نشان میدهد محیطهای کاری مدرن، بیش از آنچه تصور میشود، میتوانند برای سلامت انسان خطرناک باشند. براساس این گزارش، هر سال بیش از ۸۴۰ هزار نفر در جهان به دلیل پیامدهای ناشی از خطرهای روانیاجتماعی در محیط کار جان خود را از دست میدهند؛ خطرهایی که از ساعات کار طولانی و ناامنی شغلی تا آزار و خشونت در محیط کار را دربر میگیرد و به گفته کارشناسان، با افزایش بیماریهای قلبیعروقی و اختلالهای سلامت روان پیوندی مستقیم دارد.
کار، سلامت و فرسودگی
کار برای بیشتر انسانها فقط منبع درآمد نیست؛ هویت اجتماعی، پیوندهای انسانی و احساس امنیت اقتصادی نیز در بستر آن شکل میگیرد. اما همین فضای کاری، اگر به درستی طراحی و مدیریت نشود، میتواند به منبعی جدی برای استرس و آسیبهای جسمی و روانی تبدیل شود.
گزارش جدید سازمان بینالمللی کار (ILO) که به بررسی خطرهای روانیاجتماعی در محیط کار میپردازد، نشان میدهد عوامل متعددی در محیطهای شغلی مدرن وجود دارد که سلامت کارکنان را تهدید میکند. ساعات کار طولانی، فشار شغلی بالا، ناامنی در قراردادها، نابرابری میان تلاش و پاداش و همچنین خشونت و آزار در محیط کار از جمله مهمترین این عوامل هستند.
به گفته مانال عزی، مسئول تیم سیاستگذاری و نظامهای ایمنی و بهداشت شغلی در این سازمان، خطرهای روانیاجتماعی اکنون به یکی از بزرگترین چالشهای حوزه سلامت شغلی در جهان تبدیل شدهاند. او تأکید میکند بهبود شرایط محیط کار تنها برای حفظ سلامت جسمی و روانی کارکنان ضروری نیست، بلکه برای افزایش بهرهوری سازمانها و تحقق توسعه اقتصادی پایدار نیز اهمیت اساسی دارد. یافتههای این گزارش نشان میدهد پیامدهای این خطرها بسیار فراتر از فشارهای روزمره شغلی است. برآوردها حاکی از آن است که سالانه حدود ۴۵ میلیون سال عمر همراه با ناتوانی در جهان به دلیل همین مخاطرات از دست میرود؛ شاخصی که در ادبیات سلامت عمومی با عنوان «سالهای از دسترفته عمر سالم» یا DALY شناخته میشود. پیامد اقتصادی این وضعیت نیز قابل توجه است. مجموع اثر بیماریهای قلبیعروقی و اختلالهای روانی مرتبط با کار معادل حدود ۱.۳۷ درصد از تولید ناخالص داخلی جهان در هر سال برآورد شده است. به بیان دیگر، فشارهای روانی ناشی از کار نهتنها سلامت افراد بلکه اقتصاد جهانی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. در اروپا نیز ابعاد مسئله چشمگیر است. بر اساس همین گزارش، سالانه بیش از ۱۱۲ هزار نفر در این قاره به دلیل خطرهای روانیاجتماعی مرتبط با کار جان خود را از دست میدهند. علاوه بر این، نزدیک به شش میلیون سال عمر سالم در اثر بیماریها و ناتوانیهای مرتبط با این خطرها از بین میرود و پیامد اقتصادی آن نیز معادل ۱.۴۳ درصد از تولید ناخالص داخلی اروپا برآورد شده است. از نظر نوع بیماریها، بیشترین سهم مرگومیر به بیماریهای قلبیعروقی مربوط میشود. با این حال در محاسبه مجموع سالهای عمر سالم از دسترفته، اختلالهای روانی سهم بیشتری دارند؛ موضوعی که نشان میدهد اثرات سلامت روان بر کیفیت زندگی و توانایی کار افراد بسیار گسترده است.
آمارهای سازمان جهانی بهداشت نیز این تصویر را تأیید میکند. بر اساس برآوردهای این سازمان، افسردگی و اضطراب هر سال موجب از دست رفتن حدود ۱۲ میلیارد روز کاری در جهان میشوند؛ رقمی که نشاندهنده بار سنگین اختلالهای روانی بر بازار کار جهانی است.
در میان شایعترین مشکلات روانی مرتبط با محیط کار میتوان به افسردگی، اختلالهای اضطرابی، فرسودگی شغلی، اختلالهای خواب و خستگی مزمن اشاره کرد. این مشکلات نهتنها به کاهش عملکرد شغلی منجر میشوند، بلکه در درازمدت میتوانند سلامت جسمی افراد را نیز تهدید کنند.
کارشناسان تأکید میکنند استرس شغلی اغلب از طریق رفتارهای ناسالم به سلامت جسمی آسیب میزند. افرادی که تحت فشارهای شدید کاری قرار دارند، بیشتر به رفتارهایی مانند سیگار کشیدن، مصرف الکل، پرخوری یا کمتحرکی روی میآورند. این رفتارها نیز به نوبه خود خطر ابتلا به چاقی، فشار خون بالا و بیماریهای مزمن را افزایش میدهد.
به گفته نویسندگان گزارش، میان رفتارهای مرتبط با سلامت و خطرهای روانیاجتماعی رابطهای متقابل وجود دارد. به این معنا که رفتارهای ناسالم میتوانند پیامدهای منفی استرسهای شغلی را تشدید کنند و در نتیجه چرخهای از فشار روانی و بیماری ایجاد شود.
مهمترین عوامل آسیبزا
یکی از برجستهترین عوامل خطر در محیط کار، ساعات کار طولانی است. گزارش سازمان بینالمللی کار نشان میدهد این مسئله همچنان در بسیاری از کشورها رایج است و پیامدهای قابل توجهی برای سلامت کارکنان دارد. بر اساس برآورد این سازمان، حدود ۳۵ درصد از کارگران جهان بیش از ۴۸ ساعت در هفته کار میکنند. تحقیقات سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد کار کردن ۵۵ ساعت در هفته یا بیشتر، در مقایسه با هفته کاری ۳۵ تا ۴۰ ساعت، خطر سکته مغزی را حدود ۳۵ درصد افزایش میدهد و احتمال مرگ ناشی از بیماری ایسکمیک قلب را نیز ۱۷ درصد بیشتر میکند.
زورگویی، آزار و خشونت در محیط کار نیز از دیگر عوامل مهم تهدیدکننده سلامت کارکنان به شمار میروند. طبق این گزارش، حدود ۲۳ درصد از کارگران جهان در طول زندگی کاری خود دستکم یک نوع خشونت یا آزار در محیط کار را تجربه کردهاند. در میان انواع خشونت، خشونت روانی با شیوع حدود ۱۸ درصدی رایجترین شکل آن محسوب میشود. در کنار این عوامل، فشارهای ناشی از عدم تناسب میان تلاش و پاداش، ابهام در نقشهای شغلی و احساس بیعدالتی در سازمانها نیز از دیگر منابع مهم استرس شغلی هستند. چنین شرایطی میتواند به کاهش انگیزه کارکنان، افزایش فرسودگی شغلی و در نهایت افت بهرهوری منجر شود.
در سالهای اخیر، تحولات فناوری نیز ابعاد تازهای به این مسئله افزوده است. گسترش دیجیتالی شدن، استفاده از هوش مصنوعی، رشد کار از راه دور و شکلگیری الگوهای جدید اشتغال، محیط کار را دگرگون کرده است. این تغییرات اگرچه فرصتهای تازهای ایجاد کردهاند، اما در عین حال چالشهای جدیدی در حوزه سلامت روان کارکنان به همراه داشتهاند.
سازمان بینالمللی کار تأکید میکند سازمانها و کارفرمایان باید به طور فعال خطرهای روانیاجتماعی را شناسایی و برای پیشگیری از آنها اقدام کنند. این اقدامات باید طراحی و سازماندهی کار را نیز دربر بگیرد؛ از جمله مدیریت حجم کار، شفافیت در تعیین نقشها، تأمین نیروی انسانی کافی و تنظیم مناسب ساعات کار.
با این حال، در مواردی که پیشگیری کافی نباشد، حمایت از کارکنان اهمیت حیاتی پیدا میکند. این حمایت میتواند شامل دسترسی به خدمات مشاوره و سلامت روان، ایجاد امکان تطبیق موقت شرایط کاری، مداخله واحدهای سلامت شغلی و فراهم کردن روندی عادلانه برای بازگشت به کار باشد.
در نهایت پیام اصلی گزارش روشن است: سلامت روان و جسم کارکنان نه یک موضوع فردی، بلکه مسئلهای ساختاری و سازمانی است. محیطهای کاری که به عوامل روانیاجتماعی توجه نمیکنند، نه تنها به سلامت نیروی کار آسیب میزنند، بلکه هزینههای سنگینی نیز به اقتصاد و جامعه تحمیل میکنند. به همین دلیل، بهبود شرایط کار و کاهش استرس شغلی امروز به یکی از اولویتهای مهم سیاستگذاری در حوزه کار و سلامت در سراسر جهان تبدیل شده است.
کار، سلامت و فرسودگی
کار برای بیشتر انسانها فقط منبع درآمد نیست؛ هویت اجتماعی، پیوندهای انسانی و احساس امنیت اقتصادی نیز در بستر آن شکل میگیرد. اما همین فضای کاری، اگر به درستی طراحی و مدیریت نشود، میتواند به منبعی جدی برای استرس و آسیبهای جسمی و روانی تبدیل شود.
گزارش جدید سازمان بینالمللی کار (ILO) که به بررسی خطرهای روانیاجتماعی در محیط کار میپردازد، نشان میدهد عوامل متعددی در محیطهای شغلی مدرن وجود دارد که سلامت کارکنان را تهدید میکند. ساعات کار طولانی، فشار شغلی بالا، ناامنی در قراردادها، نابرابری میان تلاش و پاداش و همچنین خشونت و آزار در محیط کار از جمله مهمترین این عوامل هستند.
به گفته مانال عزی، مسئول تیم سیاستگذاری و نظامهای ایمنی و بهداشت شغلی در این سازمان، خطرهای روانیاجتماعی اکنون به یکی از بزرگترین چالشهای حوزه سلامت شغلی در جهان تبدیل شدهاند. او تأکید میکند بهبود شرایط محیط کار تنها برای حفظ سلامت جسمی و روانی کارکنان ضروری نیست، بلکه برای افزایش بهرهوری سازمانها و تحقق توسعه اقتصادی پایدار نیز اهمیت اساسی دارد. یافتههای این گزارش نشان میدهد پیامدهای این خطرها بسیار فراتر از فشارهای روزمره شغلی است. برآوردها حاکی از آن است که سالانه حدود ۴۵ میلیون سال عمر همراه با ناتوانی در جهان به دلیل همین مخاطرات از دست میرود؛ شاخصی که در ادبیات سلامت عمومی با عنوان «سالهای از دسترفته عمر سالم» یا DALY شناخته میشود. پیامد اقتصادی این وضعیت نیز قابل توجه است. مجموع اثر بیماریهای قلبیعروقی و اختلالهای روانی مرتبط با کار معادل حدود ۱.۳۷ درصد از تولید ناخالص داخلی جهان در هر سال برآورد شده است. به بیان دیگر، فشارهای روانی ناشی از کار نهتنها سلامت افراد بلکه اقتصاد جهانی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. در اروپا نیز ابعاد مسئله چشمگیر است. بر اساس همین گزارش، سالانه بیش از ۱۱۲ هزار نفر در این قاره به دلیل خطرهای روانیاجتماعی مرتبط با کار جان خود را از دست میدهند. علاوه بر این، نزدیک به شش میلیون سال عمر سالم در اثر بیماریها و ناتوانیهای مرتبط با این خطرها از بین میرود و پیامد اقتصادی آن نیز معادل ۱.۴۳ درصد از تولید ناخالص داخلی اروپا برآورد شده است. از نظر نوع بیماریها، بیشترین سهم مرگومیر به بیماریهای قلبیعروقی مربوط میشود. با این حال در محاسبه مجموع سالهای عمر سالم از دسترفته، اختلالهای روانی سهم بیشتری دارند؛ موضوعی که نشان میدهد اثرات سلامت روان بر کیفیت زندگی و توانایی کار افراد بسیار گسترده است.
آمارهای سازمان جهانی بهداشت نیز این تصویر را تأیید میکند. بر اساس برآوردهای این سازمان، افسردگی و اضطراب هر سال موجب از دست رفتن حدود ۱۲ میلیارد روز کاری در جهان میشوند؛ رقمی که نشاندهنده بار سنگین اختلالهای روانی بر بازار کار جهانی است.
در میان شایعترین مشکلات روانی مرتبط با محیط کار میتوان به افسردگی، اختلالهای اضطرابی، فرسودگی شغلی، اختلالهای خواب و خستگی مزمن اشاره کرد. این مشکلات نهتنها به کاهش عملکرد شغلی منجر میشوند، بلکه در درازمدت میتوانند سلامت جسمی افراد را نیز تهدید کنند.
کارشناسان تأکید میکنند استرس شغلی اغلب از طریق رفتارهای ناسالم به سلامت جسمی آسیب میزند. افرادی که تحت فشارهای شدید کاری قرار دارند، بیشتر به رفتارهایی مانند سیگار کشیدن، مصرف الکل، پرخوری یا کمتحرکی روی میآورند. این رفتارها نیز به نوبه خود خطر ابتلا به چاقی، فشار خون بالا و بیماریهای مزمن را افزایش میدهد.
به گفته نویسندگان گزارش، میان رفتارهای مرتبط با سلامت و خطرهای روانیاجتماعی رابطهای متقابل وجود دارد. به این معنا که رفتارهای ناسالم میتوانند پیامدهای منفی استرسهای شغلی را تشدید کنند و در نتیجه چرخهای از فشار روانی و بیماری ایجاد شود.
مهمترین عوامل آسیبزا
یکی از برجستهترین عوامل خطر در محیط کار، ساعات کار طولانی است. گزارش سازمان بینالمللی کار نشان میدهد این مسئله همچنان در بسیاری از کشورها رایج است و پیامدهای قابل توجهی برای سلامت کارکنان دارد. بر اساس برآورد این سازمان، حدود ۳۵ درصد از کارگران جهان بیش از ۴۸ ساعت در هفته کار میکنند. تحقیقات سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد کار کردن ۵۵ ساعت در هفته یا بیشتر، در مقایسه با هفته کاری ۳۵ تا ۴۰ ساعت، خطر سکته مغزی را حدود ۳۵ درصد افزایش میدهد و احتمال مرگ ناشی از بیماری ایسکمیک قلب را نیز ۱۷ درصد بیشتر میکند.
زورگویی، آزار و خشونت در محیط کار نیز از دیگر عوامل مهم تهدیدکننده سلامت کارکنان به شمار میروند. طبق این گزارش، حدود ۲۳ درصد از کارگران جهان در طول زندگی کاری خود دستکم یک نوع خشونت یا آزار در محیط کار را تجربه کردهاند. در میان انواع خشونت، خشونت روانی با شیوع حدود ۱۸ درصدی رایجترین شکل آن محسوب میشود. در کنار این عوامل، فشارهای ناشی از عدم تناسب میان تلاش و پاداش، ابهام در نقشهای شغلی و احساس بیعدالتی در سازمانها نیز از دیگر منابع مهم استرس شغلی هستند. چنین شرایطی میتواند به کاهش انگیزه کارکنان، افزایش فرسودگی شغلی و در نهایت افت بهرهوری منجر شود.
در سالهای اخیر، تحولات فناوری نیز ابعاد تازهای به این مسئله افزوده است. گسترش دیجیتالی شدن، استفاده از هوش مصنوعی، رشد کار از راه دور و شکلگیری الگوهای جدید اشتغال، محیط کار را دگرگون کرده است. این تغییرات اگرچه فرصتهای تازهای ایجاد کردهاند، اما در عین حال چالشهای جدیدی در حوزه سلامت روان کارکنان به همراه داشتهاند.
سازمان بینالمللی کار تأکید میکند سازمانها و کارفرمایان باید به طور فعال خطرهای روانیاجتماعی را شناسایی و برای پیشگیری از آنها اقدام کنند. این اقدامات باید طراحی و سازماندهی کار را نیز دربر بگیرد؛ از جمله مدیریت حجم کار، شفافیت در تعیین نقشها، تأمین نیروی انسانی کافی و تنظیم مناسب ساعات کار.
با این حال، در مواردی که پیشگیری کافی نباشد، حمایت از کارکنان اهمیت حیاتی پیدا میکند. این حمایت میتواند شامل دسترسی به خدمات مشاوره و سلامت روان، ایجاد امکان تطبیق موقت شرایط کاری، مداخله واحدهای سلامت شغلی و فراهم کردن روندی عادلانه برای بازگشت به کار باشد.
در نهایت پیام اصلی گزارش روشن است: سلامت روان و جسم کارکنان نه یک موضوع فردی، بلکه مسئلهای ساختاری و سازمانی است. محیطهای کاری که به عوامل روانیاجتماعی توجه نمیکنند، نه تنها به سلامت نیروی کار آسیب میزنند، بلکه هزینههای سنگینی نیز به اقتصاد و جامعه تحمیل میکنند. به همین دلیل، بهبود شرایط کار و کاهش استرس شغلی امروز به یکی از اولویتهای مهم سیاستگذاری در حوزه کار و سلامت در سراسر جهان تبدیل شده است.