شوک هرمز به زنجیره تأمین جهانی
مجید موافق قدیری رئیس انجمن صنایع خوراک دام و طیور و آبزیان ایران
اختلال شدید و ناگهانی در عبور کشتیها از تنگه هرمز بار دیگر نشان داد که این گذرگاه دریایی تا چه اندازه برای ثبات اقتصاد جهانی حیاتی است. کاهش بیش از نوددرصدی ترافیک دریایی در جریان جنگ تحمیلی رمضان، تنها یک اختلال در صادرات انرژی نبود؛ بلکه شوکی زنجیرهای به جریان نهادههای کشاورزی، خوراک دام و در نهایت امنیت غذایی جهان وارد کرد. تنگه هرمز نه فقط مسیر محمولههای نفت و گاز، که شریان اصلی جابهجایی کودهای شیمیایی و مواد اولیه تولید غذاست؛ جایی که نزدیک به سیوپنج درصد نفت خام جهان، یکپنجم تجارت الانجی و حدود سی درصد مبادلات جهانی کود عبور میکند. از همین رو هر تنش در این منطقه، بیدرنگ به حوزههایی فراتر از بازار انرژی تسری مییابد.
با افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی، هزینه حملونقل و بیمه به شکل کمسابقهای جهش کرده است. حق بیمه ریسک جنگ برای کشتیها از حدود یکچهارم درصد ارزش کشتی به حدود ده درصد رسیده، و پوشش بیمهای نیز به دورههای کوتاهمدت محدود شده است. حتی اگر تنشها فروکش کند، چنین افزایش شدیدی در هزینهها میتواند ماهها جریان تجارت دریایی را دچار فشار مالی و لجستیکی کند. این وضعیت همزمان بازار جهانی کود را نیز تحت تأثیر قرار داده است. قیمت اوره گرانول در خاورمیانه رشد کرده و نرخ اوره مصر در اوایل مارس جهشی بیستوهشت درصدی داشته است. از آنجا که گاز طبیعی ماده اولیه اصلی کودهای نیتروژنی است، افزایش بهای انرژی اثر دوگانهای بر قیمت نهادهها دارد و تحلیلهای فائو نشان میدهد در صورت تداوم این اختلال، قیمت جهانی کود در نیمه نخست ۲۰۲۶ ممکن است بین پانزده تا بیست درصد بالا برود.
پیامد این روند برای کشاورزان آشکار است. افزایش همزمان هزینه کود و سوخت، بهای تولید را در بسیاری از کشورها بالا برده و بر آبیاری، حملونقل و عملیات مزرعه فشار وارد میکند. در چنین شرایطی برخی تولیدکنندگان ناچار میشوند مصرف کود را کاهش دهند یا به سمت محصولاتی با نیاز نهادهای کمتر حرکت کنند. مدتزمان ادامه اختلال، نقشی تعیینکننده دارد: وقفههای چند هفتهای قابل مدیریت است، اما استمرار بیش از سه ماه میتواند برنامههای کشت سال ۲۰۲۶ و حتی سالهای بعد را بهویژه در مورد گندم، برنج و ذرت تحتتأثیر قرار دهد.
افزون بر این پیامدهای مستقیم، اثرات ثانویهای نیز در جریان است. افزایش تمایل به کشت محصولاتی که توان تثبیت نیتروژن دارند، مانند سویا، یکی از نتایج محتمل است. از سوی دیگر، بالا رفتن قیمت نفت ممکن است تقاضا برای سوختهای زیستی را تقویت کند و رقابت میان بخش انرژی و صنعت خوراک دام را تشدید سازد. این مجموعه تحولات میتواند روند نزولی شاخص قیمت مواد غذایی فائو را متوقف کند و نشان دهد که اقتصاد جهانی همچنان به چند گلوگاه حساس وابسته است؛ نقاطی که هر اختلال در آنها اثراتی زنجیرهای در امنیت غذایی بر جای میگذارد.
با افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی، هزینه حملونقل و بیمه به شکل کمسابقهای جهش کرده است. حق بیمه ریسک جنگ برای کشتیها از حدود یکچهارم درصد ارزش کشتی به حدود ده درصد رسیده، و پوشش بیمهای نیز به دورههای کوتاهمدت محدود شده است. حتی اگر تنشها فروکش کند، چنین افزایش شدیدی در هزینهها میتواند ماهها جریان تجارت دریایی را دچار فشار مالی و لجستیکی کند. این وضعیت همزمان بازار جهانی کود را نیز تحت تأثیر قرار داده است. قیمت اوره گرانول در خاورمیانه رشد کرده و نرخ اوره مصر در اوایل مارس جهشی بیستوهشت درصدی داشته است. از آنجا که گاز طبیعی ماده اولیه اصلی کودهای نیتروژنی است، افزایش بهای انرژی اثر دوگانهای بر قیمت نهادهها دارد و تحلیلهای فائو نشان میدهد در صورت تداوم این اختلال، قیمت جهانی کود در نیمه نخست ۲۰۲۶ ممکن است بین پانزده تا بیست درصد بالا برود.
پیامد این روند برای کشاورزان آشکار است. افزایش همزمان هزینه کود و سوخت، بهای تولید را در بسیاری از کشورها بالا برده و بر آبیاری، حملونقل و عملیات مزرعه فشار وارد میکند. در چنین شرایطی برخی تولیدکنندگان ناچار میشوند مصرف کود را کاهش دهند یا به سمت محصولاتی با نیاز نهادهای کمتر حرکت کنند. مدتزمان ادامه اختلال، نقشی تعیینکننده دارد: وقفههای چند هفتهای قابل مدیریت است، اما استمرار بیش از سه ماه میتواند برنامههای کشت سال ۲۰۲۶ و حتی سالهای بعد را بهویژه در مورد گندم، برنج و ذرت تحتتأثیر قرار دهد.
افزون بر این پیامدهای مستقیم، اثرات ثانویهای نیز در جریان است. افزایش تمایل به کشت محصولاتی که توان تثبیت نیتروژن دارند، مانند سویا، یکی از نتایج محتمل است. از سوی دیگر، بالا رفتن قیمت نفت ممکن است تقاضا برای سوختهای زیستی را تقویت کند و رقابت میان بخش انرژی و صنعت خوراک دام را تشدید سازد. این مجموعه تحولات میتواند روند نزولی شاخص قیمت مواد غذایی فائو را متوقف کند و نشان دهد که اقتصاد جهانی همچنان به چند گلوگاه حساس وابسته است؛ نقاطی که هر اختلال در آنها اثراتی زنجیرهای در امنیت غذایی بر جای میگذارد.