دانشبنیانها در مدار اقتصاد مقاومتی ۱۴۰۵
ناصر ابیاتی ابیانه روزنامه نگار
در سال ۱۴۰۵ که از سوی رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سید مجتبی حسینی خامنهای، به عنوان «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی» نامگذاری شده است، اهمیت نقشآفرینی شرکتهای دانشبنیان بیش از هر زمان دیگر نمایان میشود. اقتصاد کشور در حالی با نیاز به تقویت تابآوری، کاهش وابستگی و افزایش بهرهوری مواجه است که این شرکتها به عنوان موتورهای اصلی تولید ارزش افزوده و توسعه فناوری، جایگاهی کلیدی و تعیینکننده در فرایند پیشرفت یافتهاند. حضور فعال مجموعههای دانشبنیان در زنجیره تولید ملی بهویژه در حوزههای انرژی، کشاورزی، صنعت، حملونقل و سلامت، ظرفیتهایی بینظیر آفریده که نتیجه آن کاهش هزینهها، ارتقای کیفیت محصولات، افزایش قدرت رقابت و گسترش بازارهای داخلی و صادراتی است. پویایی زیستبوم نوآوری و فناوری نیز راهحلهای مبتنی بر دانش را به ابزارهایی قابل اعتماد جهت رفع نیازهای کشور تبدیل کرده است؛ ابزاری مؤثر برای پر کردن شکافهای اقتصادی و تسهیل گذار از اقتصاد مبتنی بر منابع خام به اقتصاد دانشمحور. در این مسیر، حمایت از شرکتهای دانشبنیان نهتنها به عنوان انتخابی بلکه ضرورتی راهبردی جلوه میکند که منجر به تقویت زیرساختهای اقتصادی، ایجاد اشتغال تخصصی، افزایش بهرهوری و توسعه توان داخلی در حوزه فناوری میشود و این پویش را در راستای تحقق اهداف سال ۱۴۰۵ و تحکیم بنیانهای اقتصاد مقاومتی قرار میدهد.
3 اصل اقتصاد مقاومتی
اقتصاد مقاومتی بر پایه سه اصل محوری استوار است؛ نخست «درونزایی» که بر اتکا به توانمندیهای داخلی و کاهش وابستگی به منابع خارجی تأکید دارد. دوم «برونگرایی» که توسعه صادرات غیرنفتی و حضور فعال در بازارهای جهانی را پیگیری میکند. سومین اصل «عدالتمحوری» است که توزیع عادلانه ثروت و فرصتها را هدف قرار میدهد. شرکتهای دانشبنیان نقش اساسی در تحقق هر سه اصل ایفا میکنند و میتوانند اقتصاد کشور را از وابستگی طولانیمدت به درآمدهای نفتی رهایی بخشند. این وابستگی، اقتصاد ایران را در برابر نوسانات قیمت نفت و تحریمهای بینالمللی آسیبپذیر ساخته است. شرکتهای دانشبنیان با تولید محصولات دانشمحور و باارزش افزوده، راهکاری نوین برای کاهش این آسیبپذیری فراهم کردهاند. آنها تجهیزاتی را میسازند که پیش از این وارداتی بودهاند؛ برای مثال در حوزه نفت و گاز تولید تجهیزات حفاری و کاتالیستهای پالایشگاهی که از خارج تأمین میشدند، نمونهای بارز است. این اقدامات ضمن صرفهجویی ارزی، امنیت اقتصادی کشور را تقویت میکند. در بخش کشاورزی نیز شرکتهای دانشبنیان با عرضه بذرهای اصلاحشده، کودهای زیستی و سیستمهای آبیاری هوشمند، به افزایش بهرهوری و خودکفایی در تولید محصولات کمک میکنند. این راهبردها، زیربنای اقتصاد مقاومتی را مستحکمتر ساخته و مسیر توسعه پایدار و عادلانه را هموار میکنند.
کلید توسعه صادرات غیرنفتی
اصل «برونگرایی» در اقتصاد مقاومتی بر توسعه صادرات غیرنفتی تأکید ورزیده است و شرکتهای دانشبنیان، با تولید محصولات با کیفیت و رقابتپذیر در بازارهای جهانی، نقش اساسی در تحقق این هدف حیاتی ایفا میکنند. صادرات محصولات دانشبنیان مزایای چشمگیری نسبت به فروش مواد خام دارد؛ نخست آنکه این محصولات ارزش افزوده فراوانی دارند؛ به عنوان مثال، ارز صادرات یک کیلوگرم داروی ساختهشده در شرکتهای دانشبنیان، چندین برابر صادرات یک تن مواد اولیه است. دوم آنکه این گونه صادرات کمتر متأثر از نوسانات بازار مواد خام بوده و ثبات بیشتری دارد. سوم، گستردگی بازارهای صادراتی افزایش یافته و وابستگی به بازارهای محدود کاهش مییابد.
هماکنون، شرکتهای دانشبنیان ایرانی محصولات خود را به شمار زیادی از کشورهای جهان صادر میکنند. در حوزه نانوتکنولوژی، ایران در زمره ده کشور برتر جهان از نظر تعداد مقالات و پتنتهای منتشر شده قرار دارد و محصولات نانو ایرانی حضور رو به رشدی در بازارهای منطقهای و جهانی یافتهاند. همچنین در حوزه صنایع دارویی، شرکتهای دانشبنیان ایرانی موفق به صادرات محصولات خود به کشورهای آسیایی، آفریقایی و اروپایی شدهاند که دستاوردی مهم در جهت تقویت جایگاه اقتصاد دانشبنیان کشور به شمار میآید.
محرک اشتغال پایدار
ایجاد اشتغال پایدار و با کیفیت، یکی از مهمترین چالشهای اقتصادی کشور است که شرکتهای دانشبنیان با نقشآفرینی بینظیر خود در این عرصه گامهای مؤثری برداشتهاند. این شرکتها عمدتاً نیروی کار متخصص، متعهد و تحصیلکرده را جذب میکنند و با فراهم ساختن حقوق و مزایای شایسته، از مهاجرت نخبگان و فرار مغزها جلوگیری مینمایند. هر فرصت شغلی ایجاد شده در شرکتهای دانشبنیان، به شکل مستقیم و غیرمستقیم دهها فرصت شغلی جانبی و مرتبط را نیز پدید میآورد. به عنوان نمونه، یک شرکت فناوری اطلاعات علاوه بر استخدام برنامهنویس، نیازمند خدمات طراحی، بازاریابی، پشتیبانی فنی و مشاوره است که هر یک به توسعه اشتغال تخصصی و غیرتخصصی منجر میشود.
اصل عدالتمحوری در اقتصاد مقاومتی نیز از طریق گسترش و استقرار این شرکتها در مناطق مختلف، به ویژه شهرهای کوچک و مناطق کمتر توسعهیافته، تحقق مییابد. ایجاد پارکهای علم و فناوری در استانهای کشور، دسترسی جوانان تحصیلکرده به فرصتهای تخصصی را ممکن ساخته و مهاجرت به کلانشهرها را کاهش داده است. این روند ضمن توازن جمعیتی، موجب افزایش رونق اقتصادی و توسعه متوازن استانها شده و زیربنای پایداری اشتغال و عدالت اجتماعی را به نحو مؤثری تقویت میکند.
مزایای رقابتی دانشبنیانها
شرکتهای دانشبنیان در برابر شرکتهای سنتی با مزیتهای رقابتی متعددی برجسته شده و به ابزاری کلیدی برای پیشبرد اقتصاد مقاومتی تبدیل شدهاند. نخستین امتیاز این شرکتها «انعطافپذیری» است؛ ساختار غالباً کوچک و متوسط آنها، امکان سازگاری سریع با تغییرات بازار و فناوری را میسر میسازد. این ویژگی در شرایط تحریم و محدودیتهای دسترسی به مواد اولیه و تجهیزات، به آنها اجازه میدهد با سرعت بالا راهحلهای جایگزین ارائه کنند و روند تولید را مستمر نگه دارند. دومین مزیت «نوآوری» است؛ فعالیت این شرکتها بر پایه دانش و خلاقیت استوار است و آنها را به موتور محرک نوآوری ملی مبدل ساخته است. تولید محصولات و خدمات جدید منجر به پاسخگویی به نیازهای داخلی و ارتقای توان رقابتی در بازارهای جهانی شده است. سومین مزیت «کمآببری» است که اکثر شرکتهای دانشبنیان به ویژه در حوزه فناوری اطلاعات و خدمات، مصرف آب و انرژی کمتر و بهینهای دارند؛ ویژگیای حیاتی در شرایط بحران منابع طبیعی کشور. نهایتاً «دوستداری محیط زیست» جایگاه خاصی دارد؛ این شرکتها غالباً آلایندگی کمتری ایجاد کرده و در فناوریهای پاک و انرژیهای تجدیدپذیر پیشرو هستند، که نقشی مهم در حفظ تعادل اکولوژیک کشور ایفا میکند. این مزایا، شرکتهای دانشبنیان را در مسیر تحقق اقتصاد پایدار و مقاوم، به بازیگرانی کلیدی تبدیل کرده است.
حمایتهای کلیدی دولت
دولت جمهوری اسلامی ایران با هدف تقویت نقش بنیادین شرکتهای دانشبنیان در تحقق اقتصاد مقاومتی، مجموعهای از سیاستها و حمایتهای هدفمند را طراحی و اجرا کرده است. این حمایتها در چارچوب قوانین راهبردی همچون قانون جهش تولید دانشبنیان و برنامههای توسعه ملی سامان یافتهاند. یکی از اصلیترین این حمایتها، «معافیتهای مالیاتی» است که به موجب آن، شرکتهای دانشبنیان از پرداخت مالیات بر درآمد برای مدت پانزده سال معاف شدهاند، موضوعی که امکان سرمایهگذاری مستمر در توسعه فناوری و پژوهش را برای آنان میسر میسازد. «تسهیلات بانکی» نیز نقش مهمی ایفا میکند، به طوری که این شرکتها میتوانند از وامهای کمبهره با ضمانتهای آسانتر بهرهمند شوند. صندوق نوآوری و شکوفایی در این مسیر، سرمایههای اولیه و ریسکپذیر را برای حمایت از پروژههای نوآورانه در اختیار آنها قرار میدهد. علاوه بر این، «اختصاص فضای کاری» در پارکهای علم و فناوری سراسر کشور، فضایی مناسب و تجهیز شده را به همراه خدمات مشاوره، آموزش و شبکهسازی برای شرکتها فراهم میسازد. در نهایت، «اولویت در مناقصات دولتی» به دانشبنیانها فرصت میدهد تا محصولات خود را در بازارهای مطمئن عرضه کنند و جایگاه خود را در اقتصاد ملی تثبیت نمایند. این چارچوب حمایتی، زمینهای پویا برای شکوفایی و پایدارسازی شرکتهای دانشبنیان و تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی فراهم آورده است.
3 اصل اقتصاد مقاومتی
اقتصاد مقاومتی بر پایه سه اصل محوری استوار است؛ نخست «درونزایی» که بر اتکا به توانمندیهای داخلی و کاهش وابستگی به منابع خارجی تأکید دارد. دوم «برونگرایی» که توسعه صادرات غیرنفتی و حضور فعال در بازارهای جهانی را پیگیری میکند. سومین اصل «عدالتمحوری» است که توزیع عادلانه ثروت و فرصتها را هدف قرار میدهد. شرکتهای دانشبنیان نقش اساسی در تحقق هر سه اصل ایفا میکنند و میتوانند اقتصاد کشور را از وابستگی طولانیمدت به درآمدهای نفتی رهایی بخشند. این وابستگی، اقتصاد ایران را در برابر نوسانات قیمت نفت و تحریمهای بینالمللی آسیبپذیر ساخته است. شرکتهای دانشبنیان با تولید محصولات دانشمحور و باارزش افزوده، راهکاری نوین برای کاهش این آسیبپذیری فراهم کردهاند. آنها تجهیزاتی را میسازند که پیش از این وارداتی بودهاند؛ برای مثال در حوزه نفت و گاز تولید تجهیزات حفاری و کاتالیستهای پالایشگاهی که از خارج تأمین میشدند، نمونهای بارز است. این اقدامات ضمن صرفهجویی ارزی، امنیت اقتصادی کشور را تقویت میکند. در بخش کشاورزی نیز شرکتهای دانشبنیان با عرضه بذرهای اصلاحشده، کودهای زیستی و سیستمهای آبیاری هوشمند، به افزایش بهرهوری و خودکفایی در تولید محصولات کمک میکنند. این راهبردها، زیربنای اقتصاد مقاومتی را مستحکمتر ساخته و مسیر توسعه پایدار و عادلانه را هموار میکنند.
کلید توسعه صادرات غیرنفتی
اصل «برونگرایی» در اقتصاد مقاومتی بر توسعه صادرات غیرنفتی تأکید ورزیده است و شرکتهای دانشبنیان، با تولید محصولات با کیفیت و رقابتپذیر در بازارهای جهانی، نقش اساسی در تحقق این هدف حیاتی ایفا میکنند. صادرات محصولات دانشبنیان مزایای چشمگیری نسبت به فروش مواد خام دارد؛ نخست آنکه این محصولات ارزش افزوده فراوانی دارند؛ به عنوان مثال، ارز صادرات یک کیلوگرم داروی ساختهشده در شرکتهای دانشبنیان، چندین برابر صادرات یک تن مواد اولیه است. دوم آنکه این گونه صادرات کمتر متأثر از نوسانات بازار مواد خام بوده و ثبات بیشتری دارد. سوم، گستردگی بازارهای صادراتی افزایش یافته و وابستگی به بازارهای محدود کاهش مییابد.
هماکنون، شرکتهای دانشبنیان ایرانی محصولات خود را به شمار زیادی از کشورهای جهان صادر میکنند. در حوزه نانوتکنولوژی، ایران در زمره ده کشور برتر جهان از نظر تعداد مقالات و پتنتهای منتشر شده قرار دارد و محصولات نانو ایرانی حضور رو به رشدی در بازارهای منطقهای و جهانی یافتهاند. همچنین در حوزه صنایع دارویی، شرکتهای دانشبنیان ایرانی موفق به صادرات محصولات خود به کشورهای آسیایی، آفریقایی و اروپایی شدهاند که دستاوردی مهم در جهت تقویت جایگاه اقتصاد دانشبنیان کشور به شمار میآید.
محرک اشتغال پایدار
ایجاد اشتغال پایدار و با کیفیت، یکی از مهمترین چالشهای اقتصادی کشور است که شرکتهای دانشبنیان با نقشآفرینی بینظیر خود در این عرصه گامهای مؤثری برداشتهاند. این شرکتها عمدتاً نیروی کار متخصص، متعهد و تحصیلکرده را جذب میکنند و با فراهم ساختن حقوق و مزایای شایسته، از مهاجرت نخبگان و فرار مغزها جلوگیری مینمایند. هر فرصت شغلی ایجاد شده در شرکتهای دانشبنیان، به شکل مستقیم و غیرمستقیم دهها فرصت شغلی جانبی و مرتبط را نیز پدید میآورد. به عنوان نمونه، یک شرکت فناوری اطلاعات علاوه بر استخدام برنامهنویس، نیازمند خدمات طراحی، بازاریابی، پشتیبانی فنی و مشاوره است که هر یک به توسعه اشتغال تخصصی و غیرتخصصی منجر میشود.
اصل عدالتمحوری در اقتصاد مقاومتی نیز از طریق گسترش و استقرار این شرکتها در مناطق مختلف، به ویژه شهرهای کوچک و مناطق کمتر توسعهیافته، تحقق مییابد. ایجاد پارکهای علم و فناوری در استانهای کشور، دسترسی جوانان تحصیلکرده به فرصتهای تخصصی را ممکن ساخته و مهاجرت به کلانشهرها را کاهش داده است. این روند ضمن توازن جمعیتی، موجب افزایش رونق اقتصادی و توسعه متوازن استانها شده و زیربنای پایداری اشتغال و عدالت اجتماعی را به نحو مؤثری تقویت میکند.
مزایای رقابتی دانشبنیانها
شرکتهای دانشبنیان در برابر شرکتهای سنتی با مزیتهای رقابتی متعددی برجسته شده و به ابزاری کلیدی برای پیشبرد اقتصاد مقاومتی تبدیل شدهاند. نخستین امتیاز این شرکتها «انعطافپذیری» است؛ ساختار غالباً کوچک و متوسط آنها، امکان سازگاری سریع با تغییرات بازار و فناوری را میسر میسازد. این ویژگی در شرایط تحریم و محدودیتهای دسترسی به مواد اولیه و تجهیزات، به آنها اجازه میدهد با سرعت بالا راهحلهای جایگزین ارائه کنند و روند تولید را مستمر نگه دارند. دومین مزیت «نوآوری» است؛ فعالیت این شرکتها بر پایه دانش و خلاقیت استوار است و آنها را به موتور محرک نوآوری ملی مبدل ساخته است. تولید محصولات و خدمات جدید منجر به پاسخگویی به نیازهای داخلی و ارتقای توان رقابتی در بازارهای جهانی شده است. سومین مزیت «کمآببری» است که اکثر شرکتهای دانشبنیان به ویژه در حوزه فناوری اطلاعات و خدمات، مصرف آب و انرژی کمتر و بهینهای دارند؛ ویژگیای حیاتی در شرایط بحران منابع طبیعی کشور. نهایتاً «دوستداری محیط زیست» جایگاه خاصی دارد؛ این شرکتها غالباً آلایندگی کمتری ایجاد کرده و در فناوریهای پاک و انرژیهای تجدیدپذیر پیشرو هستند، که نقشی مهم در حفظ تعادل اکولوژیک کشور ایفا میکند. این مزایا، شرکتهای دانشبنیان را در مسیر تحقق اقتصاد پایدار و مقاوم، به بازیگرانی کلیدی تبدیل کرده است.
حمایتهای کلیدی دولت
دولت جمهوری اسلامی ایران با هدف تقویت نقش بنیادین شرکتهای دانشبنیان در تحقق اقتصاد مقاومتی، مجموعهای از سیاستها و حمایتهای هدفمند را طراحی و اجرا کرده است. این حمایتها در چارچوب قوانین راهبردی همچون قانون جهش تولید دانشبنیان و برنامههای توسعه ملی سامان یافتهاند. یکی از اصلیترین این حمایتها، «معافیتهای مالیاتی» است که به موجب آن، شرکتهای دانشبنیان از پرداخت مالیات بر درآمد برای مدت پانزده سال معاف شدهاند، موضوعی که امکان سرمایهگذاری مستمر در توسعه فناوری و پژوهش را برای آنان میسر میسازد. «تسهیلات بانکی» نیز نقش مهمی ایفا میکند، به طوری که این شرکتها میتوانند از وامهای کمبهره با ضمانتهای آسانتر بهرهمند شوند. صندوق نوآوری و شکوفایی در این مسیر، سرمایههای اولیه و ریسکپذیر را برای حمایت از پروژههای نوآورانه در اختیار آنها قرار میدهد. علاوه بر این، «اختصاص فضای کاری» در پارکهای علم و فناوری سراسر کشور، فضایی مناسب و تجهیز شده را به همراه خدمات مشاوره، آموزش و شبکهسازی برای شرکتها فراهم میسازد. در نهایت، «اولویت در مناقصات دولتی» به دانشبنیانها فرصت میدهد تا محصولات خود را در بازارهای مطمئن عرضه کنند و جایگاه خود را در اقتصاد ملی تثبیت نمایند. این چارچوب حمایتی، زمینهای پویا برای شکوفایی و پایدارسازی شرکتهای دانشبنیان و تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی فراهم آورده است.