راز تابآوری در روزگار جنگ
در سالهای اخیر، مفهوم «اقتصاد مقاومتی» بیش از هر زمان دیگری بهعنوان الگویی برای پایداری اقتصاد در شرایط بحرانی مورد توجه قرار گرفته است؛ الگویی که هدف آن کاهش آسیبپذیری اقتصاد در برابر تکانههای بیرونی و تقویت توان درونی کشور برای عبور از فشارهای خارجی است. بازتاب این رویکرد حتی در تحلیل رسانههای بینالمللی نیز قابل مشاهده است. نشریه فایننشالتایمز در گزارشی تحلیلی به این موضوع پرداخته و تأکید کرده است که ایران طی چهار دهه گذشته مدلی اقتصادی را بنا نهاده که با عنوان «اقتصاد مقاومتی» شناخته میشود؛ مدلی که اساساً برای تابآوری در برابر جنگ، تحریم و فشارهای قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای طراحی شده است. در این گزارش، اقتصاد مقاومتی بهعنوان یکی از عوامل اصلی دوام اقتصاد ایران در شرایط دشوار معرفی شده و نویسنده با اشاره به تجربه سالهای گذشته یادآور میشود که ایران توانسته است بخش قابل توجهی از نیازهای خود را در داخل تولید کند. از دارو و تجهیزات پزشکی گرفته تا قطعات خودرو و لوازم خانگی، طیفی از کالاهایی که واردات آنها با محدودیت یا دشواری همراه بوده، بهتدریج در داخل کشور تولید شدهاند؛ روندی که به کاهش وابستگی به بازارهای خارجی انجامیده است. فایننشالتایمز در بخش دیگری از گزارش خود به شرایط پرتنش اخیر اشاره میکند و مینویسد که در پی تشدید درگیریها و حملات گسترده هوایی، برخی زیرساختهای نظامی و حتی تأسیسات حیاتی اقتصادی هدف قرار گرفتهاند؛ از مخازن ذخیره سوخت گرفته تا مجتمعهای انرژی و برخی مراکز مالی. هدف از این اقدامات، تضعیف توان اقتصادی و مدیریتی کشور عنوان شده است. با این حال، نویسنده گزارش اذعان میکند که ساختار اقتصادی شکلگرفته طی سالهای گذشته، بهرغم تشدید فشارهای اقتصادی و رکود نسبی، توانسته است به تداوم کارکردهای حیاتی اقتصاد کمک کند. در همین چارچوب، این نشریه به شیوه مدیریت زیرساختهای انرژی در ایران نیز اشاره میکند. به نوشته گزارش، پراکندگی صدها نیروگاه برق در نقاط مختلف کشور تجربهای است که پس از جنگ ایران و عراق شکل گرفت تا تمرکز زیرساختها کاهش یابد و آسیبپذیری شبکه انرژی در برابر حملات احتمالی کمتر شود. علاوه بر این، ایران برای عبور از محدودیتهای تجاری ناشی از تحریمها از سازوکارهایی مانند تهاتر بهره میگیرد؛ به این معنا که در ازای صادرات نفت، کالاهایی همچون مواد غذایی، تجهیزات و ماشینآلات دریافت میکند. فایننشالتایمز در پایان با نقل قولی از جواد صالحیاصفهانی، اقتصاددان ایرانیتبار دانشگاه ویرجینیا، به یکی دیگر از ویژگیهای اقتصاد ایران اشاره میکند: انعطافپذیری صنایع داخلی در جایگزینی واردات با تولید داخلی. به گفته او، صنایع ایران در بسیاری از موارد توانستهاند بهطور نسبی از وابستگی به کالاهای وارداتی فاصله بگیرند و تولید داخلی را جایگزین کنند. این ویژگی را میتوان نشانهای از کارکرد عملی سیاستهایی دانست که در چارچوب اقتصاد مقاومتی طی سالهای گذشته دنبال شده است؛ سیاستهایی که هدف اصلی آنها افزایش تابآوری اقتصاد در برابر فشارهای بیرونی بوده است.