جنگ و تهدید زیستگاههای دریایی
احمدرضا لاهیجانزاده معاون سازمان محیطزیست
تحولات نظامی در خلیج فارس و دریای عمان تنها معادلات امنیتی منطقه را دستخوش تغییر نمیکند؛ بلکه یکی از شکنندهترین و ارزشمندترین زیستبومهای دریایی جهان را نیز در معرض خطر قرار میدهد. این پهنه آبی که از مهمترین کانونهای تنوع زیستی در غرب اقیانوس هند به شمار میرود، در صورت گسترش درگیریها میتواند با موجی از آلودگیهای نفتی، شیمیایی و صوتی روبهرو شود؛ آلودگیهایی که آثار برخی از آنها ممکن است برای سالها و حتی دههها باقی بماند.
خلیج فارس و دریای عمان به دلیل ویژگیهای خاص طبیعی خود از جایگاه ویژهای در نظام محیطزیست جهانی برخوردارند. برنامه توسعه سازمان ملل متحد این منطقه را در شمار پنج دریای مهم منطقهای طبقهبندی کرده و سازمان جهانی دریانوردی نیز آن را در فهرست مناطق دریایی «بهویژه حساس» قرار داده است؛ عنوانی که نشاندهنده ضرورت اعمال مقررات ویژه برای فعالیتهای انسانی در این محدوده است.
اهمیت این منطقه تنها به جایگاه بینالمللی آن محدود نمیشود. زیستگاههایی همچون آبسنگهای مرجانی، جنگلهای مانگرو، بسترهای علفی و جلبکی، مصبها و خورها، در کنار نوزادگاههای مهم آبزیان، مجموعهای کمنظیر از اکوسیستمهای دریایی را شکل دادهاند که نقش حیاتی در پایداری تنوع زیستی و تأمین معیشت میلیونها نفر در کشورهای ساحلی دارند. سلامت این زیستگاهها به طور مستقیم با امنیت غذایی و اقتصادی منطقه پیوند خورده است.
با این حال این پهنه آبی در سالهای گذشته زیر فشار ترکیبی از تهدیدهای انسانی و تغییرات اقلیمی قرار داشته است. توسعه گسترده فعالیتهای نفتی، خطوط لوله انتقال انرژی، تردد سنگین شناورهای تجاری و نفتکشها و همچنین وقوع حوادث دریایی، از جمله عواملی بودهاند که پیش از این نیز فشار قابل توجهی بر اکوسیستمهای منطقه وارد کردهاند. در چنین شرایطی، وقوع درگیریهای نظامی میتواند این فشارها را به سطحی بیسابقه برساند.
جنگ در محیطهای دریایی معمولاً با مجموعهای از آلودگیهای همزمان همراه است. انفجار در تأسیسات نفتی یا شناورها میتواند به انتشار گسترده مواد نفتی و روغنی در آب منجر شود. علاوه بر آن، مواد شیمیایی و سمی موجود در محموله کشتیها، ترکیبات موجود در رنگهای ضدخزه بدنه شناورها و عایقهای مختلف صنعتی نیز در صورت تخریب تجهیزات وارد محیط دریایی میشوند و زنجیرهای از آلودگیهای پیچیده ایجاد میکنند.
پیامدهای چنین رویدادهایی تنها به آلودگی شیمیایی محدود نمیشود. انفجارها، امواج ناشی از تجهیزات نظامی و سامانههای الکترونیکی، و حتی فناوریهای مورد استفاده در جنگهای مدرن میتوانند آلودگیهای صوتی و امواج مختلفی ایجاد کنند که برای بسیاری از گونههای دریایی بهویژه پستانداران دریایی و آبزیان حساس، اختلالهای جدی رفتاری و زیستی به همراه دارد.
خلیج فارس و دریای عمان به دلیل ویژگیهای خاص طبیعی خود از جایگاه ویژهای در نظام محیطزیست جهانی برخوردارند. برنامه توسعه سازمان ملل متحد این منطقه را در شمار پنج دریای مهم منطقهای طبقهبندی کرده و سازمان جهانی دریانوردی نیز آن را در فهرست مناطق دریایی «بهویژه حساس» قرار داده است؛ عنوانی که نشاندهنده ضرورت اعمال مقررات ویژه برای فعالیتهای انسانی در این محدوده است.
اهمیت این منطقه تنها به جایگاه بینالمللی آن محدود نمیشود. زیستگاههایی همچون آبسنگهای مرجانی، جنگلهای مانگرو، بسترهای علفی و جلبکی، مصبها و خورها، در کنار نوزادگاههای مهم آبزیان، مجموعهای کمنظیر از اکوسیستمهای دریایی را شکل دادهاند که نقش حیاتی در پایداری تنوع زیستی و تأمین معیشت میلیونها نفر در کشورهای ساحلی دارند. سلامت این زیستگاهها به طور مستقیم با امنیت غذایی و اقتصادی منطقه پیوند خورده است.
با این حال این پهنه آبی در سالهای گذشته زیر فشار ترکیبی از تهدیدهای انسانی و تغییرات اقلیمی قرار داشته است. توسعه گسترده فعالیتهای نفتی، خطوط لوله انتقال انرژی، تردد سنگین شناورهای تجاری و نفتکشها و همچنین وقوع حوادث دریایی، از جمله عواملی بودهاند که پیش از این نیز فشار قابل توجهی بر اکوسیستمهای منطقه وارد کردهاند. در چنین شرایطی، وقوع درگیریهای نظامی میتواند این فشارها را به سطحی بیسابقه برساند.
جنگ در محیطهای دریایی معمولاً با مجموعهای از آلودگیهای همزمان همراه است. انفجار در تأسیسات نفتی یا شناورها میتواند به انتشار گسترده مواد نفتی و روغنی در آب منجر شود. علاوه بر آن، مواد شیمیایی و سمی موجود در محموله کشتیها، ترکیبات موجود در رنگهای ضدخزه بدنه شناورها و عایقهای مختلف صنعتی نیز در صورت تخریب تجهیزات وارد محیط دریایی میشوند و زنجیرهای از آلودگیهای پیچیده ایجاد میکنند.
پیامدهای چنین رویدادهایی تنها به آلودگی شیمیایی محدود نمیشود. انفجارها، امواج ناشی از تجهیزات نظامی و سامانههای الکترونیکی، و حتی فناوریهای مورد استفاده در جنگهای مدرن میتوانند آلودگیهای صوتی و امواج مختلفی ایجاد کنند که برای بسیاری از گونههای دریایی بهویژه پستانداران دریایی و آبزیان حساس، اختلالهای جدی رفتاری و زیستی به همراه دارد.