پرخوری پنهان در روزهای پراسترس
استرس فقط ذهن را درگیر نمیکند؛ بدن را نیز به واکنش وامیدارد و یکی از رایجترین این واکنشها، میل ناگهانی به خوردن است. بسیاری از مردم تجربه کردهاند که پس از یک روز پرتنش کاری، یک گفتوگوی ناخوشایند یا فشارهای مالی و خانوادگی، ناگهان به سراغ خوراکیهای شیرین یا پرکالری میروند. این رفتار که در ادبیات سلامت «پرخوری احساسی» نامیده میشود، تنها یک ضعف اراده ساده نیست. بدن در شرایط فشار روانی، سازوکاری زیستی را فعال میکند که در آن هورمونهایی مانند کورتیزول افزایش مییابند. کورتیزول بخشی از سامانه دفاعی بدن است؛ هورمونی که در شرایط خطر یا فشار، بدن را برای واکنش سریع آماده میکند. اما این آمادگی بهای خاص خود را دارد: افزایش اشتها و میل بیشتر به قند. مغز انسان برای تأمین انرژی خود وابسته به گلوکز است و در شرایط تنش، تقاضای آن برای منابع سریع انرژی بیشتر میشود. به همین دلیل بسیاری از افراد در لحظههای اضطراب، ناخودآگاه به خوراکیهایی روی میآورند که سریعتر احساس آرامش ایجاد میکنند.
در کنار این سازوکار زیستی، تجربههای زندگی نیز نقش مهمی در شکلگیری این عادت دارند. بسیاری از ما از سالهای کودکی یاد گرفتهایم که غذا میتواند نوعی تسکین باشد. اگر در خانهای بزرگ شده باشیم که در آن خوراکی بهعنوان پاداش یا آرامکننده استفاده میشده، ذهن ما بهتدریج میان احساس ناراحتی و خوردن پیوندی ناپیدا ایجاد میکند. این پیوند بعدها در زندگی روزمره فعال میشود: وقتی حوصلهمان سر رفته است، وقتی خستهایم، یا وقتی احساس شکست و فشار میکنیم. نشانههای این الگو اغلب قابل تشخیصاند؛ میل به غذا در حالی که بدن واقعاً گرسنه نیست، خوردن بیهدف هنگام تماشای تلویزیون یا کار با تلفن همراه، احساس گناه پس از غذا خوردن، یا مراجعه مستقیم به یخچال بعد از یک روز دشوار. حتی افزایش وزن ناخواسته در حالی که سطح فعالیت بدنی تغییر نکرده است میتواند نشانهای از همین چرخه باشد. در چنین شرایطی غذا دیگر پاسخ به نیاز بدن نیست، بلکه پاسخی فوری به احساسات ناآرام است. پرخوری ناشی از فشار روانی شکلهای متفاوتی دارد و گاهی آنقدر نامحسوس است که به سختی دیده میشود. یکی از رایجترین شکلها، میانوعدههای بیفکر است؛ زمانی که فرد بدون توجه به میزان مصرف، در حال کار با تلفن همراه یا تماشای تلویزیون مدام چیزی میخورد. شکل دیگر، «چریدن» در طول روز است؛ لقمههای کوچک اما پیوسته که در مجموع میتواند به مصرف کالری قابل توجهی منجر شود. برخی افراد نیز پس از روزهای سخت کاری، شبها به خوردن تنقلات روی میآورند. در موارد شدیدتر، احساسات شدید میتواند به دورههای کوتاه پرخوری منتهی شود؛ لحظههایی که فرد در مدت کوتاهی مقدار زیادی غذا مصرف میکند. جالب آنکه استرس گاهی واکنش معکوس نیز ایجاد میکند و اشتها را موقتاً کاهش میدهد. فرد ممکن است ساعتها چیزی نخورد، اما همین محرومیت بعدتر به پرخوری شدید تبدیل میشود و چرخهای فرساینده شکل میگیرد که کنترل آن دشوارتر میشود.
در کنار این سازوکار زیستی، تجربههای زندگی نیز نقش مهمی در شکلگیری این عادت دارند. بسیاری از ما از سالهای کودکی یاد گرفتهایم که غذا میتواند نوعی تسکین باشد. اگر در خانهای بزرگ شده باشیم که در آن خوراکی بهعنوان پاداش یا آرامکننده استفاده میشده، ذهن ما بهتدریج میان احساس ناراحتی و خوردن پیوندی ناپیدا ایجاد میکند. این پیوند بعدها در زندگی روزمره فعال میشود: وقتی حوصلهمان سر رفته است، وقتی خستهایم، یا وقتی احساس شکست و فشار میکنیم. نشانههای این الگو اغلب قابل تشخیصاند؛ میل به غذا در حالی که بدن واقعاً گرسنه نیست، خوردن بیهدف هنگام تماشای تلویزیون یا کار با تلفن همراه، احساس گناه پس از غذا خوردن، یا مراجعه مستقیم به یخچال بعد از یک روز دشوار. حتی افزایش وزن ناخواسته در حالی که سطح فعالیت بدنی تغییر نکرده است میتواند نشانهای از همین چرخه باشد. در چنین شرایطی غذا دیگر پاسخ به نیاز بدن نیست، بلکه پاسخی فوری به احساسات ناآرام است. پرخوری ناشی از فشار روانی شکلهای متفاوتی دارد و گاهی آنقدر نامحسوس است که به سختی دیده میشود. یکی از رایجترین شکلها، میانوعدههای بیفکر است؛ زمانی که فرد بدون توجه به میزان مصرف، در حال کار با تلفن همراه یا تماشای تلویزیون مدام چیزی میخورد. شکل دیگر، «چریدن» در طول روز است؛ لقمههای کوچک اما پیوسته که در مجموع میتواند به مصرف کالری قابل توجهی منجر شود. برخی افراد نیز پس از روزهای سخت کاری، شبها به خوردن تنقلات روی میآورند. در موارد شدیدتر، احساسات شدید میتواند به دورههای کوتاه پرخوری منتهی شود؛ لحظههایی که فرد در مدت کوتاهی مقدار زیادی غذا مصرف میکند. جالب آنکه استرس گاهی واکنش معکوس نیز ایجاد میکند و اشتها را موقتاً کاهش میدهد. فرد ممکن است ساعتها چیزی نخورد، اما همین محرومیت بعدتر به پرخوری شدید تبدیل میشود و چرخهای فرساینده شکل میگیرد که کنترل آن دشوارتر میشود.